Τα Λιτρίβια Της Μάνης


Ο χώρος και οι άνθρωποι 
Περιδιαβαίνοντας κανείς σήμερα τη Μάνη, είτε σαν επισκέπτης, είτε σαν ερευνητής, βρίσκεται αντιμέτωπος με τις γνωστές εικόνες των εγκαταλειμμένων, σιωπηλών οικισμών κατεσπαρμένων στο τραχύ τοπίο. Εδώ και δεκαετίες, το παραγωγικό δυναμικό της περιοχής, υπό την πίεση πολλαπλών προβλημάτων, οδηγήθηκε σε υποχρεωτική έξοδο και αστικοποίηση.

Σήμερα, στα χωριά της Μάνης, βρίσκονται ελάχιστοι κάτοικοι, συνήθως υπερήλικες, οι οποίοι είχαν παραμείνει εκεί ή επανέκαμψαν μετά από χρόνια απουσίας στα αστικά κέντρα της Αθήνας και του Πειραιά. Αυτοί απετέλεσαν τους βασικούς πληροφορητές της επιτόπιας έρευνας για το Μουσείο Ελιάς.

Θα εντυπωσίαζε ασφαλώς τους αμύητους το εύρος των γνώσεων και των αναμνήσεων των ανθρώπων αυτών σχετικά με τα παλαιά και νεότερα λιτριβεία της περιοχής τους. Δεν μπορεί, όμως, να φανεί περίεργο σε όσους γνωρίζουν την παραγωγική ιστορία της Μάνης και τον ρόλο της ελιάς σ’ αυτήν.

Η ένταση της σχέσης των κατοίκων της Μάνης με την καλλιέργεια και την επεξεργασία της ελιάς είναι τόσο μεγάλη ώστε μεταβιβάστηκε στους νεότερους και αποτυπώνεται με τρόπο ενυπωσιακό στις γνώσεις τους για τρόπους παραγωγής και επεξεργασίας που οι ίδιοι ουδέποτε βίωσαν προσωπικά.

Τα λιτριβεία και οι τύποι τους 
Πριν από οτιδήποτε άλλο ας υπενθυμίσουμε, πολύ συνοπτικά, τους βασικούς τύπους λιτριβείων που έως σήμερα έχουν λειτουργήσει για την παραγωγή του λαδιού στην περιοχή της Μάνης:
· Το «χάι-χουπ»: χειροκίνητος μύλος αποτελούμενος από τον «κύλιντρα» (κυλιντρικήπέτρα) και το «λιμπί» (αβαθή πέτρινη γούρνα με αυλό ροής ).
· Το χειροκίνητο και αργότερα ζωοκίνητο: «αλώνι» με ένα ή δύο λιθάρια και «πιεστήριο» (ξύλινο και αργότερα σιδερένιο) με «λιμπί» (πέτρινο ή ξύλινο).
· Το νεότερο «εργοστάσιο»: με χρήση μηχανικής και αργότερα ηλεκτρικής ενέργειας και αντίστοιχη διαφοροποίηση στον εξοπλισμό.
· Το πλέον πρόσφατο «φυγοκεντρικό».

Από το βιβλίο ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑ ΜΑΝΗΣ
ΚΥΡΙΑΚΟΥ Δ. ΚΑΣΣΗ

Το πέρασμα από τον ένα τύπο στον επόμενο, τεχνολογικά ανώτερο, είχε ως φυσικό επακόλουθο τη μείωση του αριθμού των εγκαταστάσεων: τα νέα, αποδοτικότερα λιτριβεία μπορούσαν να ικανοποιήσουν την παραγωγή με πιο «ξεκούραστο» και «καθαρό» τρόπο. Είναι εντυπωσιακή η διαφορά των αριθμών που αναφέρονται σε κάθε τύπο λιτριβείου: π.χ. στο Πραστείο (δήμος Λεύκτρου) δούλευαν 8 χειροκίνητα, τα τελευταία εκ των οποίων έως τα τέλη του 1930, τα οποία αντικαταστάθηκαν από 6 ζωοκίνητα και στη συνέχεια, περί τα τέλη του 1950, από 2 μηχανοκίνητα. Σήμερα λειτουργούν 2 φυγοκεντρικά.

Σε ελάχιστες περιπτώσεις συναντάμε μονάδες οι οποίες κατάφεραν ή έτυχε λόγω των συνθηκών να διανύσουν όλη την πορεία της τεχνολογικής εξέλιξης και άρα τα στάδια της αντίστοιχης παραγωγικής διαδικασίας. Χαρακτηριστικότερο, ίσως, παράδειγμα το λιτριβείο στο Δρυ (δήμος Οιτύλου) που λειτουργεί συνεχώς από το 1895 έως σήμερα.

Η διάνοιξη δρόμου και ο ηλεκτρισμός λειτούργησαν καταλυτικά στην οριστική εγκατάλειψη των παλαιού τύπου λιτριβείων και στην μερική αντικατάστασή τους από πιο σύγχρονα. Σε μικρούς ή απομονωμένους οικισμούς έπαυσαν να λειτουργούν οι μικρές μονάδες με αποτέλεσμα η επεξεργασία να μεταφέρεται στα μεγαλύτερα, συνήθως κεντρικότερα ή ευπροσπέλαστα χωριά, όπου ήδη είχαν αναπτυχθεί πιο εξελιγμένοι μηχανισμοί παραγωγής.

Η χωροθέτηση των εγκαταστάσεων
Τα λιτριβεία βρίσκονται συνήθως μέσα ή κοντά στον κεντρικό πυρήνα του χωριού.
Η χωροθέτηση των λιτριβείων έχει άμεση σχέση με τον τύπο τους. Συνήθως:
· οι παλαιότεροι τύποι, διάφορες παραλλαγές των χειροκίνητων και ζωοκίνητων, «φιλοξενούνταν» στο ισόγειο («καμάρα») του σπιτιού, ενώ στους ορόφους κατοικούσε ο ιδιοκτήτης.
· οι νεότεροι τύποι λειτούργησαν σε ιδιαίτερα μονόχωρα κτίσματα για τον περιορισμό των οχλήσεων από τις θορυβώδεις μηχανές και για την εξασφάλιση αποθηκευτικού χώρου λόγω της αυξημένης παραγωγής.
Με την πάροδο του χρόνου τα λιτριβεία όπου υπήρχε η σχετική δυνατότητα, μετακινήθηκαν πλησίον των κεντρικών δρόμων (ως σύγχρονες πλέον εργοστασιακές μονάδες) ώστε να εξασφαλιστεί:
– άνεση στον εσωτερικό χώρο
– καταλληλότερη διαμόρφωση του περιβάλλοντα χώρου
– διαχείριση θορύβων και αποβλήτων («κατσίγαρος»)
– αμεσότητα προσπέλασης (τρακτέρ κλπ.)

Τα κτίσματα και ο εξοπλισμός
Τα ίχνη των εγκαταλειμμένων λιτριβείων βρίσκονται σήμερα παντού, σ’ όλη την έκταση της Μάνης, αλλά η συχνότητά τους διαφοροποιείται από περιοχή σε περιοχή:
· στη Μέσα Μάνη και στα ορεινά χωριά της Εξω Μάνης τα ίχνη αυτά είναι ιδιαίτερα έντονα και αποκαλύπτονται σε κάθε βήμα, εξαιτίας της πρόωρης εγκατάλειψης, ενώ
· στην Κάτω Μάνη και στα πεδινά χωριά της Μεσσηνιακής Μάνης τα ίχνη αυτά είναι λιγότερο έντονα αφού οι αλλεπάλληλες προσπάθειες προσαρμογής και εξέλιξης επέφεραν σημαντικές αλλοιώσεις ή καταστροφές στο προγενέστερο υλικό.

Ο εξοπλισμός των λιτριβείων (μυλόπετρες, μηχανή, λιμπί, δοχεία υπολογισμού, πυθάρια κλπ.) ή μέρος του, παρέμεινε, σε κάποιο βαθμό, έως σήμερα στον αρχικό του χώρο:
· είτε επειδή ο χώρος αυτός εγκαταλείφθηκε λόγω (α) ανεπάρκειάς του ή (β) βίαιης φυγής των ιδιοκτητών (πόλεμος, εμφύλιος, βιοπορισμός, τάση αστικοποίησης κλπ.),
· είτε επειδή ο χώρος εξακολούθησε να είναι σε λειτουργία: (α) άλλοτε ως παραγωνική μονάδα που εξελισσόμενη διατηρεί προγενέστερα στοιχεία της, (β) επειδή ως κτίσμα εξυπηρετεί ανάγκες αποθηκευτικές ή άλλες (στάβλος, κοτέτσι) ή (γ) επειδή αλλάζοντας χρήση (μετατροπή σε χώρο κατοικίας) παρέμεινε σαν στοιχείο της πορείας του στον χρόνο.

Αλλά και αυτόνομα, τα υλικά στοιχεία των μονάδων χαρακτηρίζουν τον χώρο και αναζητούν δικαίωση από την ιστορία:
– Ο «κύλιντρας» στην αυλή του σπιτιού ή ενσωματωμένος στο πεζούλι της παλιάς «ρούγας», ενώ το «λιμπί» σα «σγούρνα» για τις κότες.
– Τα «λιθάρια» (μυλόπετρες) σαν υπαίθρια τραπέζια ή ζαρντινιέρες, ενσωματωμένα σε μάντρες σπιτιών, τοποθετημένα σαν εκθεσιακά κομμάτια έξω από σύγχρονα λιτριβεία ή διασκορπισμένα στα χωράφια.
– Τα πυθάρια διατήρησαν την πρακτική τους αξία μέχρι σήμερα ως αποθηκευτικά εργαλεία για το λάδι στις κουζίνες και στις αποθήκες των σπιτιών ή για να στολίζουν τις αυλές με λουλούδια.
– Οι τσαντήλες («φάκελλοι», «ντουρβάδες», στρογγυλές κλπ.) μπροστά από τις αυλόπορτες.
– Ακόμα και οι εγχάρακτες πλάκες από τα υπέρθυρα στις εισόδους των κατεδαφισμένων λιτριβείων, με σχέδια ή/και με το όνομα του ιδιοκτήτη και τη χρονολογία λειτουργίας τους, έχουν βρει τη νέα θέση τους στους μαντρότοιχους ή τα σπίτια.

Επίλογος
Τα λιτριβεία της Μάνης μπορεί να βρήκαν Μουσείο να φιλοξενήσει την ιστορία τους, όμως δεν έχουν κλείσει τον παραγωγικό κύκλο τους.
Το ελαιόλαδο, μετά από μια περίοδο αμφισβήτησης, έχει επανέλθει στην κορυφή της πυραμίδας της μεσογειακής διατροφής. Ήδη παρατηρείται αύξηση της ελαιοκαλλιέργειας σε ολόκληρη την Ελλάδα, ακόμα και σε περιοχές όπου ποτέ στο παρελθόν δεν καλλιεργούνταν ελιές, με τα γνωστά αρνητικά επακόλουθα στην τιμή του που προβληματίζει τους αγρότες και δυσχεραίνει την οικονομική τους κατάσταση.

Η απάντηση στο πρόβλημα αυτό, εκ μέρους μιας παραδοσιακής «κοινωνίας της ελιάς», όπως είναι η Μάνη, δεν μπορεί παρά να είναι η συστηματική υποστήριξη της διατροφικής βαρύτητας του τοπικού ελαιολάδου μέσω: (α) της προστασίας και περαιτέρω βελτίωσης των αρχικών φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών του και (β) της συνολικής επανεκτίμησης του καθεστώτος καλλιέργειας και επεξεργασίας της ελιάς, με απόλυτο σεβασμό στο ανθρώπινο και στο φυσικό περιβάλλον.

Το «μειονέκτημα» του μικρού κλήρου, των ξερικών δέντρων και της δύσκολης γεωμορφολογίας μπορεί τότε να μεταβληθεί σε συγκριτικό πλεονέκτημα.
Στο πλαίσιο αντίστοιχων προβληματισμών που συνάντησα στο πεδίο της έρευνας από σύγχρονους παραγωγούς ή/και κληρονόμους παλαιότερων τύπων παραγωγικών μονάδων, η κατακλείδα των συζητήσεων αφορούσε τις σκέψεις τους για ενδεχόμενη επιστροφή σε παραδοσιακούς τρόπους παραγωγής και επεξεργασίας. Με δεδομένη τη γενικότερη προϊούσα τάση στροφής σε, κατά το δυνατόν, «καθαρές» τροφές, κάτι τέτοιο μόνο γραφικό και επιπόλαιο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί.

Γιούλη Μπαγετάκου
κοινωνική ανθρωπολόγος-ερευνήτρια
Αθήνα, Μάϊος 2002

Πηγή: Μάνη χθες, σήμερα, αύριο

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s