χειρόγραφα από την Μάνη του 19ου αιώνα

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Μηλιά Μάνης

το χωριό Μηλιά της έξω Μάνης

Στην περιοχή της Μάνης το ιδιοκτησιακό καθεστώς βασιζόταν κυρίως στον προφορικό λόγο. Η έλλειψη εγγράφων δικαιολογείται από δύο κυρίως παράγοντες.

  • Αφ ενός οι άνθρωποι μεταξύ τους, ελλείψει ισχυρού κρατικού παράγοντα, μιας και η περιοχή ήταν για πολλά χρόνια αυτόνομη, προσπαθούσαν να βρουν απλούς τρόπους «τακτοποίησης» θεμάτων της καθημερινότητας τους μεταξύ τους.
  • Αφ ετέρου οι περισσότεροι από τους Μανιάτες δεν είχαν μεγάλη γνώση γραμμάτων ώστε να μπορούν να φτιάξουν σοβαρά συμβολαιογραφικά έγγραφα.

Έτσι η παρουσίαση εγγράφων από εκείνη την περίοδο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αξία καθώς μας παρουσιάζουν τον τρόπο σκέψης και προσέγγισης των Μανιατών απέναντι στις ιδιοκτησίες.

Στο παρακάτω έγγραφο ο Νικήτας Νηφάκης, ο γνωστός ποιητής της Μάνης, υπογράφει και συμμετέχει σε συμφωνητικό ανταλλαγής χωραφιών, ως εγγράμματος. Το έγγραφο είναι ιδιαίτερης αξίας καθώς πέραν της σπανιότητας τέτοιων εγγράφων δείχνει την σαφήνεια την οποία εμπεριέχει καθώς καταγράφονται τα σύνορα και οι ιδιόκτητες τους αναλυτικά.

Διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου

1813 οκτωβρίου 12η

+ εφάνη εμένα καλόν του γιαννακούρου κλεφτογιαννάκου και δίδω το μισόν μου χωράφι εις την πιάλαν αποκατώστρατα όπυο το έχω από τα μπραβάκια το δίδω αλλαξιά του γιώργη ξαρχουλάκου και μου δίδει αυτός δι’ αυτό το στρέμα του εις την ίζηναν σύνορον του αδελφού του και της πετρόνυμφης μου δίδει ακόμα και είκοσι γρόσια και αν είναι αυτός εις αυτό που του δίδω εγώ καθολικός νοικοκύρης και εγώ ξένος και απόξενος ομοίως πάλιν και εγώ να είμαι νοικοκύρης εις το στρέμα όπου μου έδωσεν και δια πίστεως της αλήθειας εγένετο το παρόν και εδώθη εις χείρας του δια κάθε και ρου φανέρωσιν, το χωράφι όπου του δίδω εγώ είναι σύνορον του ροζακέων και του λιτζέρη.

Νικήτας Νυμφάκης βαλμένος από τον γιαννακούρον έγραψα και μαρτυρώ

Οι οικογένειες οι οποίες περιλαμβάνονται στο παραπάνω απόσπασμα είναι οι περισσότερες από την Μηλιά. Συγκεκριμένα είναι οι εξής:

Νηφάκης από Μηλιά

Ροζακέας από Καστάνια

Μπραβάκος από Μηλιά

Λιντζέρης από Μηλιά

Κλεφτογιαννάκος από τα Ξανθιάνικα της Μηλιάς

Ξαρχουλάκος από Μηλιά. Το επώνυμο συναντάται και αλλού ωστόσο λόγω των υπόλοιπων πρέπει να αφορά την περιοχή της Μηλιάς.

Πετρόνυμφη, είναι γυναικείο πρόσωπο το οποίο δεν γνωρίζουμε επώνυμο αλλά καταγράφηκε όπως την αποκαλούσαν.

32214789_1697981773612674_4880817598431756288_n

 

Πηγές

  1. Σ. Κουγέα «Μανιάτικα ιστορικά στιχουργήματα του Νικήτα Νηφάκη», Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1964.
  2. Σ. Καπετανάκη «Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες αγωνιστές», εκδ. Αδούλωτη Μάνη, 2008
  3. http://naoistimani.blogspot.gr/p/blog-page_699.html
Advertisements

Η οικογένεια Νικολακάκου (Λιαντίνα)

Αναδημοσίευση άρθρου του Γ. Δ. Νικολακάκου

Η περίοδος της Τουρκοκρατίας ήταν μια περίοδος έντονων αλλαγών και πληθυσμιακών μετακινήσεων ακόμα και αν υπήρχε μια ενιαία αυτοκρατορία. Αυτό συνέβαινε διότι υπήρχαν συχνές αναταραχές, εξεγέρσεις, επαναστάσεις και από την άλλη υπήρχε έντονο το στοιχείο της διαφορετικότητας από τόπο σε τόπο. Η περιοχή της Λακωνίας και λιγότερο της Μάνης, μεμονομένα ή σε ομάδες, κατά διαστήματα δεχόταν πληθυσμιακά κύμματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μεμονομένης μετακίνησης από την β. Ελλάδα στον Λακωνικό χώρο είναι το ακόλουθο.

Φωτογραφία του χρήστη Δημήτρης Λιαντίνης / Dimitris Liantinis.

τμήμα του χωριού Λιαντίνα Λακωνίας

«Η οικογένεια Νικολακάκου ζούσε επί Τουρκοκρατίας στη Λιαντίνα, ενώ όλες
οι άλλες οικογένειες κατοίκησαν μετά την απελευθέρωση.
Οι Νικολακαίοι, άγνωστο για ποιο λόγο, έφυγαν από το Σούλι της Ηπείρου
με καΐκι και μετά από μεγάλες ταλαιπωρίες βγήκαν στα Τρίνησα Λακωνίας γύρω
στα 1740. Εκεί σε μια άγρια έκταση, όπως άγρια είναι και σήμερα, έκτισαν
τέσσερα σπίτια 25-30 τ.μ. περίπου το καθένα. Ακόμα και σήμερα υπάρχουν τα
θεμέλια μισό με ένα μέτρο πάνω από την επιφάνεια της γης, ένα χιλιόμετρο από τη
θάλασσα και πεντακόσια περίπου μέτρα από τη Στεφανιά. Του έδωσαν το όνομα
Σούλι, δηλαδή το όνομα της πατρίδος τους, το Σούλι της Ηπείρου.
Εκεί δε γνωρίζουμε πόσα χρόνια κάθισαν, γιατί σκότωσαν έναν Τούρκο και
εξαφανίστηκαν, άλλος στην περιφέρεια των Μολάων, άλλος στην περιφέρεια των
Μελτινοχωρίων και άλλος στην περιφέρεια της Λιαντίνας, στη σπηλιά πιο κάτω
από την εκκλησία του χωριού μας, στους μολάδες, στο κτήμα κληρονόμων Κώστα
Πηγαδιώτη γύρω στα 1755.
Αυτό για τη σπηλιά είναι γνωστό από την παράδοση της οικογενείας μου. Το
όνομα Νικολακάκος αναφέρεται σε διαθήκη του μοναστηρίου της Γόλας από το
1763 στο βιβλίο του καθηγητή κ. Θ. Κατσουλάκου. Οι προερχόμενοι από το Σούλι
της Σκάλας, που εγκαταστάθηκαν στη σπηλιά που προαναφέραμε, αποφάσισαν να
παραμείνουν μόνιμα στην περιοχή, κτίζοντας σπίτι στη Λιαντίνα, το σημερινό σπίτι
κληρονόμων Αχιλλέα Νικολακάκου, το οποίο το 1825 κάηκε από τον Ιμπραήμ και
μετά την απελευθέρωση ξαναφτιάχτηκε.
Από την παράδοση αναφέρεται ότι αυτοί δεν έφεραν το όνομα Νικολακάκος,
αλλά ότι αυτό το απέκτησαν, άγνωστο πώς, με την εγκατάστασή τους στην περιοχή
αυτή. Από την παράδοση πάλι γνωρίζουμε ότι το όνομα Νικολακάκος προήλθε από
τον Νικολάκη μετά την φυγή τους από το Σούλι της Στεφανιάς. Εκείνη τη χρονική
περίοδο περίπου τοποθετείται η γέννηση του Νικολάκη Νικολακάκου (το όνομα
του παππού του), από τον οποίον γεννήθηκαν οι αγωνιστές του 1821.
Το 1770-1780 δημιουργείται ο σημερινός οικισμός από τους Τούρκους, που
εκτεινόταν από τα Πηγαδιωταίικα μέχρι το Ραχίδι. Στον οικισμό αυτό υπήρχε τζαμί
στη θέση του σημερινού σπιτιού του Στράτη Νικολακάκου και πύργος του
Μουσταφά Μπέη Γκρίκα, το σημερινό σπίτι των κληρονόμων Πέτρου Καστάνη και
καμιά δεκαριά τούρκικα, σπίτια στα οποία κατοικούσαν Τούρκοι.
Είχα την τύχη όταν ήμουν μικρός τη δεκαετία 1940-1950, να έχω δέκα
παππούδες της οικογενείας μου, εγγονούς των αγωνιστών, σε ηλικία 80-90 ετών
και να μου διηγούνται ιστορίες, οι οποίες εκείνη την εποχή μάς φαινόντουσαν σαν
παραμύθι. Σχετικά με μας τους Νικολακαίους, μου έλεγαν ότι έχουμε έρθει από το Σούλι της Στεφανιάς Λακωνίας και ότι στο Σούλι σκότωσαν κάποιον Τούρκο και
έφυγαν στα βουνά, σε λόγγους και σπηλιές, πολλά χρόνια προς της Επαναστάσεως
του 1821. Για τούτο έχουμε και το πατρωνύμιο από τις άλλες οικογένειες να μας
λένε μέχρι σήμερα Σουλελαίους. Μάλιστα οι Γορανίτες στις συζητήσεις τους δεν
μας λένε Νικολακαίους αλλά Σουλελαίους λόγω καταγωγής.
Όταν το 1991 πήγα να συμβουλευθώ το νονό μου Στέλιο Πηγαδιώτη, ο
οποίος ήταν περίπου 87 ετών, μου είπε σχετικά για μας τους Νικολακαίους τα εξής:
Όταν ήμουν μικρός για σας τους Νικολακαίους, ο μεν μπάρμπας μου ο Βαγγέλης
Καστάνης έλεγε ότι τους Νικολακαίους να τους λέτε Σουλελαίους γιατί στο Σούλι
της Στεφανιάς σκότωσαν ένα μεγάλο Τούρκο, ενώ ο μπάρμπας μου ο Μιχάλης
Πηγαδιώτης έλεγε τους Νικολακαίους να τους λέτε Σουλελαίους γιατί στο Σούλι
σκότωσαν ένα μεγάλο πασά».

Αποτέλεσμα εικόνας για Λιαντίνης

το «σερνικό βουνό» – ο Ταύγετος πάνω από την Λιαντίνα

Πηγές

  1. Γ.Δ. Νικολακάκου Η Λιαντίνα της Λακεδαίμονος, Σπάρτη 2004, σσ. 9-11.
  2. http://micro-kosmos.uoa.gr (περιοδικό Φάρις)
  3. Φωτογραφία σελίδα Facebook «Δημήτρης Λιαντίνης / Dimitris Liantinis»

ο Μακεδονομάχος Μιχάλης Αναγνωστάκος

Μερική αναδημοσίευση από το site http://www.mani.org.gr

Σχετική εικόνα

Οι μακεδονομάχοι καπετάν Γκόγκος (αριστερά), Καπετάν Ματαπάς (στο κέντρο) και καπετάν Στρεμπίνας (δεξιά), στους πρόποδες του Ολύμπου.

Οι Μανιάτες έδειξαν τον πατριωτισμό τους με την έντονη παρουσία τους και στον Μακεδονικό Αγώνα. Πολλοί αξιωματικοί του στρατού ακόμα και εθελοντές άφησαν την σιγουριά του τόπου τους για το εθνικό συμφέρον και δίκαιο. Ένας από αυτούς ήταν και ο Μιχάλης Αναγνωστάκος. Ακολουθεί η ιστορία του:

Ο Μιχάλης Αναγνωστάκος από τη Χαριά του Πύργου Διρού, ήταν Ανθυπολοχαγός Πυροβολικού του Ελληνικού Στρατού και τον Απρίλιο του 1905 εστάλη από το Μακεδονικό Κομιτάτο στη Κεντρική Μακεδονία με διερευνητική αποστολή, αφού οι κομιτατζήδες τρομοκρατούσαν και πίεζαν τον εκεί Ελληνικό πληθυσμό.

Διέσχισε τη κεντρική Μακεδονία ως ζωέμπορος, μελέτησε και ερεύνησε τη κατάσταση και ίδρυσε μικρούς πυρήνες εθνικής άμυνας σε διάφορα χωριά. Επειδή διαπίστωσε ότι μόνο ενόπλως υπήρχε η δυνατότητα βελτίωσης της κατάστασης, ζήτησε και ανέλαβε αρχηγός εθελοντικού σώματος στη περιφέρεια Λαγκαδά, ως καπετάν Ματαπάς.

Έδρασε ως καπετάν Ματαπάς ή Παπαχρήστος της μονής Όσσιανης στη Γευγελή ή ψαράς της λίμνης των Γιαννιτσών. Στη Κεντρική Μακεδονία είναι το πρώτο Ελληνικό αντάρτικο σώμα που άρχισε δράση και αποτελείτο από έμπειρους πολεμιστές στη πλειοψηφία τους Μανιάτες, μεταξύ των οποίων ήταν και ο συγγενής του Σταμάτης Σαμπατάκος.

Έφθασε στη Μακεδονία με ιστιοφόρο, κοντά στη Ποτίδαια Χαλκιδικής και από εκεί κινήθηκε μέσω Βάβδου – Βασιλικών και έφθασε στη περιοχή του Λαγκαδά, όπου άρχισε να οργανώνει τα χωριά και να εξουδετερώνει πράκτορες της Βουλγαρικής προπαγάνδας. Είχε ως βάση τα περίχωρα της Μπάλτσας (Μελισσοχώρι) με αποστολή τη διάνοιξη των επικοινωνιών από τη Θεσσαλονίκη προς Γευγελή.

Λόγω της εξαιρετικής δράσης του οι Τούρκοι έλαβαν έκτατα στρατιωτικά μέτρα και σε συνδυασμό με το γεγονός ότι υπέστη θλάση στο πόδι του, μετατέθηκε από το Λαγκαδά και μεταμφιέστηκε σε παπά με το ψευδώνυμο Παπά Χρήστος. Εγκαταστάθηκε στη Μονή Αρχαγγέλου Όσσιανης στη Γευγελή, όπου εργαζόταν με το Ευαγγέλιο και το όπλο κάτω από το ράσο για τον Εθνικό σκοπό, οργανώνοντας τις περιοχές της Γουμένιτσας και Καράτζοβας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Μακεδονικός αγώνας

Τον Ιανουάριο του 1906 λαμβάνει εντολές και μεταβαίνει στη λίμνη των Γιαννιτσών όπου παρέμεινε μέχρι τον Ιούλιο. Οι συνεχείς μάχες του με τους κομιτατζήδες είναι θρυλικές και κατορθώνει να κατασκευάσει τη πρώτη Ελληνική καλύβα εντός της λίμνης, όπου ήδη είχαν εγκατασταθεί και εξαπλωθεί οι κομιτατζήδες. Βοηθούμενος από τον Μανιάτη υπαρχηγό του καπετάν Παναγιώτη (Παναγιώτης Παπατσανετέας) κατασκευάστηκαν και άλλες τις οποίες χρησιμοποιούσαν ως ασφαλή κρησφύγετα και ως βάση για τις επιδρομές που πραγματοποιούσαν, με αποτέλεσμα το περιορισμό της δράσης των αντιπάλων.

Το 1906 το Γενικό Προξενείο Θεσσαλονίκης οργανώνει σχέδιο εξουδετέρωσης της Ρουμανικής προπαγάνδας, στο διαμέρισμα Ολύμπου – Πιερρίων, η οποία είχε εξαπλωθεί σημαντικά, ειδικά στο τομέα των Σχολείων, λόγω της παραμονής αρκετών Κουτσοβλάχων και δραστήριων Ρουμάνων πρακτόρων, τους οποίους βοηθούσαν οι Τούρκοι και το Βουλγαρικό κομιτάτο.

Η υλοποίηση του σχεδίου ανατέθηκε στο καπετάν Ματαπά, τον οποίο ανακάλεσε από τη λίμνη των Γιαννιτσών, όπου οι κακουχίες της ζωής του βάλτου και οι κακοήθεις πυρετοί είχαν κλονίσει την υγεία του. Αναλαμβάνοντας την αρχηγία του σώματος Ολύμπου – Πιερρίων, από τον Οκτώβριο του 1906 μέχρι το Σεπτέμβριο του 1907, καταπολέμησε τη ληστεία, διέλυσε τη Ρουμανική προπαγάνδα, επανέφερε στην Ορθοδοξία τους παρασυρθέντες, οργάνωσε τα χωριά, συγκρότησε επιτροπές από ντόπιο πληθυσμό και ανταποκρίθηκε στην αποστολή του.

Ήταν μικρόσωμος, μεγάλος οργανωτής, πολυμήχανος και αεικίνητος, με σιδερένια θέληση αφού παρ’ όλο το τραυματισμό του και τη κλονισμένη υγεία του από τη παραμονή του στη λίμνη των Γιαννιτσών συνέχιζε τις μάχες στη λίμνη, στον Όλυμπο και στη Χαλκιδική. Κατά τη τετραετή παραμονή του εξόντωσε τους Ζαλτάν και Άγγελ Πέϊο, οι οποίοι ήταν οι ισχυρότεροι παράγοντες του Βουλγαρικού κομιτάτου, ενώ ξεκαθάρισε και τη περιφέρεια της Μονής Πέτρας, από διάφορους κομιτατζήδες που εμφανίζονταν ως εργάτες και χωρικοί.

Αποτέλεσμα εικόνας για Μιχάλης αναγνωστάκος

ο Μιχάλης Αναγνωστάκος μεταμφιεσμένος σε ιερέα

Οι χωρικοί της Μακεδονίας παραστατικώτατα απεικόνισαν τη δράση του με τα κάτωθι έμμετρα:

Τι είν’ αυτός ο Ματαπάς
τον ευρίσκεις όπου πας
Πότε γίνεται παπάς
Πότ’ αντάρτης και ψαράς!

Στέρνουν γράμματα οι Βουργάροι
– Ματαπά μου παλλικάρι,
να μας δώσετε την πόλη
τι θα σκοτωθείτε όλοι!…

– ‘Γω την πόλη δεν αφήνου
τα κλειδιά δεν παραδίνου…
και με λένε Ματαπά
για κοπχιάστε κατά ‘πα!…

 

ΠΗΓΕΣ

  1. Μακεδονικός Αγών, Τσάμης, σελ. 297
  2. Φ. Κοντογούρης προς ΥΠ.ΕΞ. 23.08.1907 Αρχείο Υπ. Εξωτερικών
  3. http://www.mani.org.gr/istor/mak/matapas_anagnostakos.htm
  4. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%80%CE%B5%CF%84%CE%AC%CE%BD_%CE%9C%CE%B1%CF%84%CE%B1%CF%80%CE%AC%CF%8
  5. Ε ΙΣΤΟΡΙΚΑ «ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ η περιπέτεια ενός ονόματος» Ελευθεροτυπία Φεβρουάριος 2011

Οι Καταλανοί στην παράδοση της Μάνης

με πράσινο χρώμα οι πορεία των μισθοφόρων Καταλανών στον Ελλαδικό χώρο (1303 – 1388)

Κατα τον 14ο αιώνα η Βυζαντινή επικράτεια ήταν κατακερματισμένη, όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη την εποχή εκείνη, σε μικρά βασίλεια (πριγκιπάτα, δουκάτα, βαρωνίες κ.ά.). Την ίδια στιγμή άρχισε να γίεται εντονότερη η τουρκική απειλή στην Μ. Ασία. Μέσα σε αυτήν την δύσκολη σε διαχείριση κατάσταση ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος ο Β Παλαιολόγος αναζήτησε μισθοφόρους. Ιδανικοί φάνηκαν την στιγμή αυτή οι Καταλάνοι ή Αλμογάβαροι όπως λέγονταν, φυλή που ζούσε στην ανατολική Ισπανία και εκείνη την περίοδο βρίσκονταν στην Ιταλία.

Η Καταλανική εταιρία (μισθοφορικός οργανισμός) συμφωνεί με τον αυτοκράτορα και φτάνει μέσω Κέρκυρας, Μονεμβασιάς και Τζιας στην Κωνσταντινούπολη. Συνολικά 6.000 άνδρες ρίχτηκαν στην μάχη εναντίον των Τούρκων φέρνοντας ικανοποιητικά αποτελέσματα. Ωστόσο ο αυτοκράτορας δεν μπόρεσε να τους αποπληρώσει και έτσι γρήγορα τέθηκαν εκτός ελέγχου λεηλατώντας την περιοχή της Θράκης και της Μακεδονίας. Η καταστροφική τους ικανότητα ήταν τόσο έντονη που αναφέρονται στο Χρονικό του Μορέως ως εξής:

και εδέ αμαρτίαν

την έποιμαν οι σκύλοι Κατελάνοι

κι ως ηύρε ότι είχασι

έλθει τότε οι Κατελάνοι

και όπου την υπαγαίνασιν

εκεί ως την Κατελωνίαν

Παράλληλα ο τελευταίος δούκας των Αθηνών Γκωτιέ ντε Μπριέν προσπάθησε να τους θέσει στην υπηρεσία του ωστόσο τέθηκαν πάλι εκτός ελέγχου και μετά από αποφασιστική μάχη στον Αλμυρό ή Κωπαίδα ισοπέδωσαν τους Φράγκους και έγιναν κυρίαρχοι των Αθηνών. Το Καταλανικό βασίλειο διατηρήθηκε μέχρι το 1388 όταν ο οίκος των Αντζαγιόλι τους κατέλυσε. Κατά την διάρκεια της παραμονής τους στην νότια Ελλάδα έδειξαν τραχύτητα και πνεύμα κατακτητή. Επέβαλαν μάλιστα την γλώσσα τους ως επίσημη πράγμα που κανείς ως τότε δεν είχε θεσπίσει.

Οι Καταλανοί – Αλμογάβαροι στην Κωνσταντινούπολη

 

Στην Μανιάτικη παράδοση

Οι Αλμογάβαροι μπορεί να μην εγκαταστάθηκαν ή επιτέθηκαν εναντίον της περιοχής της Μάνης ωστόσο η παρουσία τους άφησε σημάδια στην μνήμη, παράδοση, επώνυμα της περιοχής. Δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνάμε πως μετά την καταστροφή του Καταλανικού κρατιδίου το 1388 κάποιοι επέστρεψαν στην Καταλονία άλλοι όμως παρέμειναν στην λεκάνη της ανατολικής μεσογείου ασκώντας το επάγγελμα του πειρατή. Μάλιστα στην ελληνική προφορά το Καταλανός προφέρεται ως Κατελάνος. (Μάνη, Ζάκυνθος, Κρήτη κ.ά.)

  • Στην περιοχή της Μάνης χρησιμποποιήθηκε ως μικρό- βαπτιστικό όνομα θέλοντας να προικονομήσει ίσως το μέλλον του ονομαζόμενου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το 1612 σε έγγραφο Μανιατών προς τον Δούκα του Νεβέρ υπογράφει από την μέσα Μάνη ο Κατελάνος Κοσμάς και ο Παντελέων Κοσμάς.
  • Παρόμοια παράδοση σε νεότερα χρόνια λέει πως όταν ο ιερέας ρώτησε τον ανάδοχο πώς θα βαπτιστεί το παιδί ο πατέρας πετάχτηκε και είπε «Κατελάνος ή Γερακάρης αλλιώς θα χαλάσει το παιδί«. Φαίνεται πως ο πατέρας θεωρούσε κάποιον πειρατή – αγωνιστή ίνδαλμα την εποχή εκείνη.
  • Το επώνυμο Κατελάνος απαντάνται ατόφιο και σε διάφορους τύπους (Κατελανάκος, Κατελανάκης, Κατελανέας) σε διάφορες εποχές σε πολλά μέρη κυρίως της δυτικής Μάνης. Χαρακτηριστικά στα Τσικαλιά (1760), Βαρούσι  (1704), Δολοί (1831), Νομιτσί (1824), Κοίτα (1840).
  • Στην τοπική παράδοση ως προσφώνηση το «Κατελάνος» σημαίνει τον πειρατή, τον ληστή και γενικά τον σκληρό άνθρωπο.

Πηγές

  1. Δικαίου Βαγιακάκου «Ιστορικό Λεξικό Ελληνικών επωνύμων» τ. 2ος εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος Αθήνα 2016
  2. http://www.etlasp.gr/
  3. https://maniatika.wordpress.com/
  4. http://www.huffingtonpost.gr
  5. https://ballandalus.wordpress.com
  6. http://byzantinemilitary.blogspot.gr
  7. http://www.ime.gr/chronos/projects/fragokratia/gr/webpages/ath_kata_gen.html
  8. http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=102685

 

Παναγιά η Γιωργιάνικη – Αρεόπολη

Φωτογραφία του Giannis Nifiatis.

ο Ι.Ν της Παναγίας Γιωργιάνικης (φωτό Γιάννης Μιχαλακάκος)

Βασικά αξιοθέατα της Αρεόπολης αποτελούν οι εκκλησίες της. Κάθε μία από αυτές αποτελεί ένα ιδιαίτερο μνημείο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς αλλά και θρησκευτικής πίστης. Η Παναγιά η Γιωργιάνικη αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές εκκλησίες της Αρεόπολης.

            Ο ναός θυμίζει μικρογραφία του Ταξιάρχη (κεντρικής εκκλησίας της Αρεόπολης). Οικοδομήθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα (1750 περίπου). Διαθέτει εξαιρετικής αρχιτεκτονικής οκτάπλευρο τρούλο, καμπαναριό, τοιχογραφίες και πολλά λιθανάγλυφα που συμβολίζουν πρόσωπα και θρησκευτικά σύμβολα. Μερικές φορητές εικόνες έχουν ημερομηνία αρχών 19ου αιώνα (1818). Βρίσκεται στο παλιό τμήμα της Αρεόπολης (Τσαλαπιάνικα). ΝΔ του κέντρου. Εορτάζει στις 15 Αυγούστου.

Λιθανάγλυφο πρόσωπο (φωτό Πέτρος Αθανασάκος)

            Η ονομασία Γιωργιάνικη σχετίζεται με την προέλευση της οικογένειας που την οικοδόμησε. Οι Γιωργιάνοι αποτελούσαν μια από τις παλαιότερες οικογένειες της Αρεόπολης. Κατά παράδοση η εκκλησία θεωρείται ότι ανήκε στην οικογένεια Μαυρομιχάλη. Δεν είναι λοιπόν απίθανο η οικοδόμηση της εκκλησίας να συνδέεται με τον πρόκριτο της Αρεόπολης Γιώργο Μαυρομιχάλη ο οποίος έζησε την περίοδο εκείνη ενώ ο γιος του Έξαρχος ήταν και ιερέας της Αρεόπολης. – Κατά άλλους οι Γιωργιάνοι ήταν ξεχωριστή παλιά οικογένεια της Αρεόπολης που συντάχθηκαν με την οικογένεια Μαυρομιχάλη και έτσι η εκκλησία επιτροπευόταν από εκείνους.

Λιθανάγλυφα σύμβολα (φωτό Πέτρος Αθανασάκος)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. Ζήσιος Κωνσταντίνος, «Οι Μαυρομιχάλαι, συλλογή περί των γραφέντων αυτών», Αθήνα 1904
  2. Κ. Κάσση «Άνθη της Πέτρας, οικογένειες και εκκλησίες στην Μάνη», Ιχώρ Αθήνα 1990
  3. http://www.etlasp.gr/
  4. http://naoistimani.blogspot.gr

Το χωριό Ποταμός των Κυθήρων και οι Μανιάτες

το χωριό Ποταμός

Το χωριό Ποταμός των Κυθήρων βρίσκεται στο βόρειο μέρος του νησιού απέναντι ακριβώς από την Λακωνία. Η γεωγραφική αυτή συνάντηση δεν ήταν δυνατό με το πέρασμα του χρόνου να αφήσει ανεπηρέαστη την πολιτιστική ταυτότητα του οικισμού. Τόσο σε επίπεδο αρχιτεκτονικής, όπου υπάρχουν στοιχεία οχυρωματικού χαρακτήρα, αλλά και σε επίπεδο πληθυσμιακής σύνθεσης τα στοιχεία που προκύπτουν παραπέμπουν σε επιρροές από την Πελοπόννησο και ιδιαίτερα από την  Μάνη.

Η μετακίνηση Μανιατών στο χωριό Ποταμός μαρτυρείται από πολύ παλιά. Το 1797 σε ταξίδι Γαλλικής αντιπροσωπείας στον οικισμό ο Νικολός Στεφανόπολι, μίλησε με μια κοπέλα, την Λουκρητία. Ο διάλογος είναι χαρακτηριστικός:

  • Είσαι Ελληνίδα ?
  • Γεννήθηκα στα Κύθηρα, είμαι όμως Μανιάτισσα από την οικογένεια Κοσμά.

Η οικογένεια Κοσμά από την οποία προερχόταν η κοπέλα δεν ήταν άλλη από την πολυπληθή και ισχυρή οικογένεια των Κοσμάδων της Βάθειας. Μέλη της βυζαντινής αυτής οικογένειας απαντώνται και σήμερα στην Μάνη ( Κάσσης, Φιδοπιάστης, Αλαφάκης κ.ά.).

Μαζική ωστόσο ήταν η εγκατάσταση Μανιατών, ειδικά ισχυρών οικογενειών, την περίοδο του πολέμου της Ελληνικής επανάστασης (1821 – 1828). Ο λόγος ήταν ότι το νησί εκείνη την περίοδο όχι μόνο ήταν κοντά στην Μάνη αλλά ανήκε σε Αγγλική διοίκηση και έτσι οι Τούρκοι δεν είχαν πρόσβαση. Ο Γάλλος φιλέλληνας Frank Marcet το 1826 περνώντας από τον χωριό συνοδευόμενος από τον καπετάν Νικόλαο Μαυρομιχάλη σημειώνει :

«Ο Ποταμός είναι μια όμορφη πόλη την οποία κατοικούν κυρίως Μανιάτες και Κρήτες πρόσφυγες που κατάφεραν να γλυτώσουν από τις τουρκικές ωμότητες».

Η εγκατάσταση των Μανιατών στον Ποταμό ήταν τόσο μαζική και σχετικά πρόχειρη που οι Αγγλικές Αρχές του νησιού θορυβήθηκαν και έλαβαν έκτακτα μέτρα. Χαρακτηριστική είναι η παρακάτω επιστολή που στέλνει ο Τζαννετάκης Γρηγοράκης από το Μαραθονήσι (Γύθειο) προς τον Διονύση Μούρτζινο καπετάνιο της Καρδαμύλης για την έκρυθμη κατάσταση στο χωριό Ποταμός :

«Εξοχότατε αδελφέ καπετάν Διονύση Μουτζινάκο εις Σκαρδαμούλα

Σε λέγω λοιπόν ότι εσήμερις ήρθε ένα καΐκι Μαραθωνησιώτικο από το Τσιρίγο και ημάς λέγει και ως καθώς μου γράφουν από το σπίτι μου εβγήκε πατούλια αυθεντική και εβούλωσε όλα τα σπίτια τα Μανιάτικα του Ποταμού εκτός από το δικόν μου κατά το παρόν, και η αιτία που γίνονται οι παντιέρες από τους Μανιάτες και μήτε εγώ δεν ηξέρω τι θα τρέξει. Εγώ περιμένω να έλθει και άλλο καΐκι από το Τσιρίγο (Κύθηρα) και αν μάθω ότι την αυτή απόφαση έχει το κουβέρνο (κυβέρνηση) να μεταχειριστεί, εγώ, αδελφέ είμαι δια το Τσιρίγο και πάω να ιδώ το σπίτι μας το μαζικό, να μην μας σταθεί καμιάν δουλειά και ετότε δεν ηξεύρωμε τι να κάμωμεν

18 Νοεμβρίου 1826».

Από την παραπάνω επιστολή συμπεραίνουμε ότι υπήρχε συμπαγής λακωνική κοινότητα στο χωριό Ποταμός και μάλιστα υπήρχαν σπίτια τα οποία είχαν φτιάξει από κοινού οι Μανιάτες για προστασία, όπως η περίπτωση της οικογένειας Γρηγοράκη και Μούρτζινου.

Τα Κύθηρα και η απόσταση από τς Λακωνικές ακτές, στον χάρτη φαίνεται και το λιμάνι του Αγίου Νικολάου (1804)

Την ίδια περίοδο σε νοταριακό έγγραφο του νησιού, βλέπουμε λακωνική παρουσία ως κατοίκους πλέον του νησιού. Το ακόλουθο έγγραφο είναι χαρακτηριστικό και αφορά αγοροπωλησία πλοίου. Διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου

«Εις δόξαν του Χριστού αμήν. Τας 17 δεκαεπτά και 29 είκοσι εννέα Μάιου 1828 χίλια οκτακόσια εικοσιοκτώ Κύθηρα

Επαρρησιάσθησαν έμπροσθεν  εμού παρόντες και οι αξιόπιστοι υπογεγραμμένοι μάρτυρες ο κύριος Γεώργιος Θεοδωρακάκης ποτέ Νικολάου Ίον Κυθηραίος και ο κύριος Αναγνώστης – Παναγιώτης Βενετζιανάκος του Ηλία από Σκαρδαμούλα Σπάρτης και κάτοικος κατά τον παρόν εις το χωρίον Ποταμός ταύτης της νήσου αμφότεροι παρ εμού γνωρισμένοι, ο οποίος Θεοδωρακάκης με την δύναμην  της παρούσης Δημοσίου Πράξεως δίδει, πωλεί, ξενεύει,  και αιωνίως αλλοτριώνει προς τον ρηθέντα  Βενετζιανάκον ένα πλοίον Γολέταν, ονομαζομένην Υπεραγία Μυρτιδιότισσα Τονελάδων τριάντα αραμένην εις το παρόν εις τον λιμένα του Αγίου Νικολάου εις Αυλέμονα ………………………………………………………………………………………………………………………………………. Η παρούσα πράξη έγινε εις το Πορτεγάκι του οσπιτίου μου εις το Λιβάδι και ανεγνώσθη έμπροσθεν των παρόντων μαρτύρων κυρ Νικολάου Φατζέα ποτέ Θεοδώρου και Νικολάου Χανιότη ποτέ Γεωργίου Ιόνων Κυθηραίων και κατοίκων ταύτης περιοχής Λιβαδίου οίτινες υπογράφωσι μετά των μερών

Γεώργιος Θεοδωρακάκης έλαβα και βεβεόνο

Παναγιώτης Αναγνώστης Βενετζιανάκος βεβεόνο

Νικόλαος Φατζέας ποτέ Θεοδώρου μάρτηρας

Νικόλαος Χανιότης μάρτηρας

Παναγιώτης Μαχαιριώτης Δόκτορος Ιωάννου Δημόσιος νοτάριος της Πόλεως»

Το παραπάνω έγγραφο είναι πολύ σημαντικό διότι είναι απόδειξη ότι στο νησί πλέον όχι απλώς κατέφευγαν αλλά ασκούσαν και εμπορικές συναλλαγές καθώς επένδυαν χρήματα οι νέοι κάτοικοι. Επίσης τα ονόματα που καταγράφονται είναι πολύ σημαντικά καθώς μας δείχνουν την σύνθεση του πληθυσμού.

Η οικογένεια Θεοδωρακάκη πιθανόν να προέρχεται από την περιοχή των Μπουλαριών ενώ η οικογένεια Φατσέα λέγεται ότι κατάγονται από τα μέρη της Καρδαμύλης και λόγω αντεκδικήσεων κατέφυγαν στα Κύθηρα. Η οικογένεια Βενετζιανάκου προέρχεται από την ισχυρή οικογένεια καπεταναίων της μικρής Καστάνιας του Ταϋγέτου. Η οικογένεια Χανιώτη προέρχεται όπως λέει και το όνομα από τα Χανιά της Κρήτης.

            Από όλα τα παραπάνω έγγραφα γίνεται αντιληπτό πως κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας για κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους η Μανιάτικη παρουσία στο χωριό Ποταμός των Κυθήρων ήταν έντονη.

το λιμάνι του Αβλεμονα όπως είναι σήμερα

ΠΗΓΕΣ

  1. Δικαίου Βαγιακάκου «Κύθηρα – Λακωνία – Μάνη» Α Διεθνές Συνέδριο Κυθηραϊκών Μελετών τ. 2ος Κύθηρα 2000
  2. Απόστολου Δασκαλάκη Αρχείο Τζωρτζάκη – Γρηγοράκη Ανέκδοτα ιστορικά έγγραφα της Μάνης 1810 – 1835
  3. Αναστασία Δ. Παπακωνσταντίνου «Οι ανέκδοτοι κώδικες του νοταρίου Παναγιώτη Μαχαιριώτη (1822 – 1833) – πολιτισμική διάσταση του περιεχομένου τους τ. Α Αθήνα 2012
  4. http://www.kithera.gr
  5. https://www.visitkythera.com
  6. http://el.travelogues.gr

 

Ο αγωνιστής του 1821 Δημήτριος Κατσουλάκος

Φαλαγγίτης

 

Αγώνες όπως η Ελληνική επανάσταση του 1821, οφείλουν την υλοποίηση και επιτυχία τους σε μια πληθώρα άγνωστων ηρώων και όχι σε λίγες γνωστές και δημοφιλείς προσωπικότητες. Ανάμεσα σε αυτούς τους αφανείς ήρωες της ελληνικής επανάστασης ήταν και ο αγωνιστής Δημήτριος Κατσουλάκος.

 

Τα χρόνια πριν την επανάσταση

            Λίγα πράγματα γνωρίζουμε με βεβαιότητα για την ζωή του αγωνιστή πριν το 1821. Εκείνο που ξέουμε είναι πως γεννήθηκε το 1801 στον Κότρωνα την μέσα ανατολικής Μάνης και ανήκε στην πατριά των Σεβαστιάνων. Η πατριά αυτή θεωρείται σύμφωνα με την λαϊκή τοπική παράδοση ως η παλαιότερη του χωριού Κότρωνα. Τούτο δεν είναι απίθανο καθώς το όνομα «Σεβαστός» ανταποκρίνεται σε βυζαντινό τίτλο. Οι Σεβαστιάνοι στην μανιάτικη κοσμοθεωρία – κοινωνική τάξη θεωρούνταν σοϊλήδες (από υψηλή γενιά). Το παρωνύμιο «Κατζούλης» είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο στην Μάνη και σημαίνει τον βραχύσωμο άνδρα (εκ της λέξεως cattus). Γνωρίζουμε επίσης ότι ήταν εγγράμματος (πράγμα σπουδαίο για την εποχή), καθώς έχει διασωθεί η υπογραφή του.

Τα χρόνια της Επανάστασης

            Με την έκρηξη της επανάστασης ο Δημήτρης Κατσουλάκος, όπως πολλοί άλλοι Μανιάτες, έλαβε τα όπλα κατά των Τούρκων. Το φιλοπόλεμο υπόβαθρο της περιοχής στην οποία μεγάλωσε ενέτεινε τις προσπάθειες του. Γρήγορα εξελίχθηκε σε οπλαρχηγό, όπως μαρτυρούν έγγραφα της εποχής, «μετά και άλλων οπλαρχηγών», ή αλλού «με όσους στρατιώτες εδυνήθη».  Μάλιστα αναφέρεται με το όνομα Κατζουλάκος ή Κατζουλάκης σύμφωνα με την τοπική διάλεκτο.

            Τα πρώτα χρόνια της επανάστασης υπηρέτησε υπό τις διαταγές του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη και έμεινε στο πλευρό του «έως τας τελευταίας ώρας του». Πολέμησε μαζί του στο Βαλτέτσι (12 – 13 Μαΐου 1821), όπου οι Τούρκοι κατατροπώθηκαν. Έπειτα συμμετείχε στην πολιορκία και άλωση της Τρίπολης (23 Σεπτεμβρίου 1821). Σε αυτήν την επιχείρηση σκοτώθηκε ο θείος του. Ακολούθως συμμετείχε στο εκστρατευτικό σώμα του Κ. Μαυρομιχάλη στην Ήπειρο προκειμένου να ανακουφίσει τους Σουλιώτες. Μετά την μάχη στο Φανάρι της Σπλάντζας όπου σκοτώθηκε ο Κ. Μαυρομιχάλης, ο Δημήτρης Κατσουλάκος επέστρεψε στην Λακωνία. Δεν γνωρίζουμε πληροφορίες για την δράση του μεταξύ 1823 και 1824. Έλαβε όμως δυναμικά μέρος στην αναχαίτιση των δυνάμεων του Ιμπραήμ που προσπάθησαν να εισβάλουν στην Μάνη το 1826.

Το σχετικό έγγραφο αναφέρει:

«Οἱ κάτωθι ὑποφαινόμενοι κάτοικοι τῆς κωμοπόλεως Μαραθωνησίου πίστιν βεβαίαν βεβαιοῦμεν ὅτι ὁ συμπολίτης μας κ. Δημήτριος Κατζούλης ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος, λαβὼν τὰ ὅπλα κατὰ τῶν ἐχθρῶν, δὲν ἔλειψεν ἀφ’ ὅλας τὰς κατὰ τὴν Πελοπόννησον ἐκστρατείας μὲ ὅσους στρατιώτας ἐδυνήθη ὁμοῦ μετὰ τοῦ Γενναιοτάτου Καπετὰν Κυριακούλη Μαυρομιχάλη ἕως τὰς τελευταίας ὥρας του. Καὶ προσέτι μάλιστα εἰς τὰς κατὰ τὴν Σπάρτην23 εἰσδρομὰς καὶ ἀποβάσεις τοῦ Ἰβραΐμη, ὅπου εἰς ὅλον ὁμοῦ τὸ διάστημα τοῦτο ἐφύλαξεν ἀκριβῶς τὰ χρέη του συναγωνισθεὶς ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἐλευθερίας. Μάλιστα εἶναι φανερὸν ὅτι εἰς τὸ ρεσάλτο24 τῆς Τρομπολιτζᾶς25 ἐφονεύθη καὶ ὁ θεῖος του».

Ήδη από τα πρώτα χρόνια της επανάστασης, μετά την φυγή και καταδίωξη των τούρκων της Λακεδαίμονος, ο Δημήτρης Κατσουλάκος εγκαταστάθηκε κοντά στο χωριό Ξηροκάμπι, σε περιοχή που ονομάστηκε Κατσουλαίικα από το όνομα του. Σε έγγραφο του 1825 από τον οπλαρχηγό Νικόλαο Γιατράκο προς τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη αναφέρεται ότι οι Τούρκοι ιππείς, λεγόμενοι ατλίδες έκαψαν τα χωριάτης περιοχής μεταξύ αυτών και τα Κατσουλαίικα. Στην απογραφή του Μαιζόν το 1829 αναφέρονται 6 οικογένειες με 21 κατοίκους.

17357318_265333267255962_1955482261_o

η σπάθη του αγωνιστή (χορηγία φωτογραφίας από το αρχείο της οικογένειας Κατσουλάκου)

Μετά την επανάσταση 

Το φιλοπόλεμο πνεύμα των Μανιατών ήρθε σε πλήρη αντιπαράθεση με την δημιουργία ενός σύγχρονου ελληνικού κράτους. Στην επίθεση των Μαυρομιχαλαίων εναντίον των Καποδιστριακών δυνάμεων στο Γύθειο το 1831 ο Δημήτρης Κατσουλάκος  (κάτοικος Μαυροβουνίου) λοχίας εν υπηρεσία υπερασπίστηκε την πόλη με επιτυχία. Στις 9/7/1832 ο υποφαινόμενος συμμετείχε στην εκλογή πληρεξουσίου της περιοχής του Γυθείου για να τους εκπροσωπήσει στην εθνική συνέλευση. Την 1η Δεκεμβρίου 1836 ο υπαξιωματικός του στρατού τότε Δημήτρης Κατσουλάκος λαμβάνει τιμητικά το χάλκινο αριστείο αγώνος της ελληνικής επανάστασης. Οι διακρίσεις ωστόσο για τον ίδιο δεν σταμάτησαν εκεί. Την 1η Νοεμβρίου του 1837 αναγνωρίζεται ως ανθυπολοχαγός της Βασιλικής Φάλαγγας. σώμα επίλεκτο και τιμητικό.

Το 1844 έγινε προσπάθεια να γίνουν οι πρώτες οργανωμένες εκλογές του ελληνικού κράτους. Αυτό δεν επετεύχθη απόλυτα καθώς οι αντιμαχόμενες οικογένειες σε κάθε επαρχία διεκδικούσαν με βία την εξουσία. Στην ανατολική Μάνη σημειώθηκαν ταραχές. Το 1845 ο Δημήτρης Πετροπουλάκης στασίασε κατά της Κυβέρνησης την οποία θεωρούσε άνομη και κατέλαβε το κάστρο της Μπαρδούνιας. Οι κυβερνητικές δυνάμεις τελικώς επικράτησαν και οι στασιαστές παραδόθηκαν. Μεταξύ των κυβερνητικών δυνάμεων και ο Δημήτρης Κατσουλάκος.

            Περί το 1850 ο Δ. Κατσουλάκος επέστρεψε στα Κατσουλαίικα και παντρεύτηκε την Μαρίτσα Λάσκαρη από την Κουμουστά. Απέκτησε 5 παιδιά τρεις γιους (Γεράσιμο, Θεόδωρο, Ηλία) και δύο κόρες. Το 1872 είναι πια εγγεγραμμένος στους εκλογικούς καταλόγους του δήμου Φάριδος. Απεβίωσε στα Κατσουλαίικα περί τα 1890. Το μοιρολόι του, έχει σωθεί και το πε η αδερφή του

«Δημήτρη μου καλέ μου αδερφέ

άξιε μου αξιωματικέ

και φαλαγγίτη ξακουστέ

Μανιάτης στα μανιάτικα

πολίτης στα πολιτικά

χωριάτης στα χωριάτικα»

Untitled

η υπογραφή του αγωνιστή

Πηγές

  1. Δ. Θ. Κατσουλάκου «ο Αγωνιστής της επανάστασης Δημήτρης Κατσουλάκος» Λακωνικαί Σπουδαί τ. 21ος , Αθήνα 2015 – 2016
  2. Δ. Θ. Κατσουλάκου «Η νότια κοίλη Λακεδαίμων και τα μοιρολόγια της» εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2002
  3. Προσωπικό Αρχείο Εγγράφων Δ. Θ. Κατσουλάκου
  4. Κ. Κάσση «Μοιρολόγια της μέσα Μάνης» τ. Β Αθήνα 1980
  5. Στ. Καπετανάκη «Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες αγωνιστές», εκδ. Αδούλωτη Μάνη 2008
  6. Γ.Α.Κ Μοναστηριακά φακ. 441 σ.972
  7. Δ. Βαγιακάκου «Ιστορικό Λεξικό Ελληνικών Επωνύμων», τ. 2ος , εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος, Αθήνα 2016

θερμές ευχαριστίες στον απόγονο του αγωνιστή και συνώνυμο του Δημήτρη Κατσουλάκο για την παροχή εγγράφων.

 

 

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΘΙΜΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

Η περίπτωση του Βασίλη Καργάκου

Το ακρωτήριο Ταίναρο από τη θάλασσα 1882

(WORDSWORTH, Christopher)

Είναι γεγονός ότι η περιοχή της Μάνης μέχρι προσφάτως έκανε χρήση του Εθιμικού Δικαίου εντόνως κυρίως λόγω της μη ύπαρξης για πολλά χρόνια (Τουρκοκρατία) οργανωμένης δικαστικής αρχής λόγω της αυτονομίας της. Οι οικογενειακοί πόλεμοι και το κληρονομικό δίκαιο είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτής της νοοτροπίας.

Στο παρόν άρθρο θα δούμε ένα περιστατικό φόνου μέσα από τα έγγραφα της περιόδου του νεότερου ελληνικού κράτους και ακολούθως θα αναλύσουμε τα συμπεράσματα που προκύπτουν μέσα από την εθιμική συμπεριφορά της εποχής.

Σε έγγραφο του αρχείου του στρατηγού Παναγιώτη Γιατράκου διαβάζουμε, (διορθωμένη η πρωτότυπη ορθογραφία του κειμένου)

ο πρόεδρος της εφορείας Ιωάννης Μίλησις και ο φρούραρχος Μονεμβασίας (ως μάρτυς) Ι. Κ. Μαυρομιχάλης 13.7.1826 (Αντίγραφο)

Περί τον Ιούλιο του 1826, ενώ ο πλοίαρχος Βασίλειος Καργάκος βρισκόταν στην Σκαρδαμούλα (Καρδαμύλη), δύο ναύτες του «συγχυσθέντες μετά τινός Τούρκου του Δουράκη, τον εφόνευσαν». Η εφορεία υποχρέωσε τον Καργάκο να καταβάλει στον Δουράκη 750 γρόσια και έδωσε το παρόν σε ένδειξη «δια να λάβει το δίκαιον του ο Βασίλειος, όθεν ανήκει και δια να αποδειχθεί ότι οι φονεύσαντες τον Τούρκο ναύται Νικολακιάνοι από το χωρίον Πύργον δεν είχον δίκαιον να ζητούν περί της αυτής υποθέσεως και να ενοχλούν τινά, διότι αυτοί φονεύσαντες τον Τούρκον έφυγον και ο Βασίλης δια αυτούς επλήρωσε ταύτα».

Στο ίδιο έγγραφο υπάρχει σημείωση «ο ανωτέρω Βασίλης Καργάκος είναι πατήρ του Δημητρίου Βασιλάκου κατοίκου Αγίου Ιωάννη του δήμου Σπάρτης, αντίγραφο την 11 7βρίου 1871 Σπάρτην»

Από το παραπάνω αρχείο προκύπτουν διάφορα συμπεράσματα για την κατάσταση που επικρατούσε εκείνη την εποχή.

Πρώτα από όλα βλέπουμε πως οι ισχυρές οικογένειες όπως η οικογένεια Δουράκη από την Καστάνια της έξω Μάνης είχαν την δυνατότητα να έχουν στην κατοχή τους ομήρους – δούλους Τούρκους αιχμαλώτους από τα πεδία των μαχών.

Επίσης εδώ παρατηρούμε μια παλιά εθιμική διαδικασία της Μάνης στην οποία η εφορεία της Σπάρτης (συμβούλιο δημογερόντων) μέσω αιρετοκρισίας επέβαλε. Την αποζημίωση του θανάτου κάποιου προκειμένου να αποφευχθούν αντίποινα και περαιτέρω αιματοχυσία.

Οι Νικολακιάνοι ναύτες που αναφέρονται στο παραπάνω απόσπασμα ως φονιάδες  δεν είναι άλλοι από την γενιά των Νικολακιάνων του Πύργου Διρού. Τούτο επιβεβαιώνεται από το ότι ως μια από τις ισχυρές οικογένειες του χωριού υπογράφουν στις 15/8/1806 υποσχετικό σύμφωνο βοήθειας του Αντώνη μπέη Γρηγοράκη.

untitled

απόσπασμα από το συμφωνητικό των οικογενειών του Πύργου το 1806 προς τον Αντωνόμπεη

Τέλος η υποσημείωση για την οικογένεια Καργάκου μας βοηθά να καταλάβουμε πως ήδη από τα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση του 1821 είχε αρχίσει η πληθυσμιακή μετακίνηση των Μανιατών προς την Σπάρτη και την πέριξ περιοχή καθώς αναφέρονται μέλη της στον Άγιο Ιωάννη του Μυστρά και την γύρω περιοχή το 1872 ακόμα και με παρωνύμια.

untitled

Ο Δημήτρης Βασιλάκος σε εκλογικό κατάλογο  του Αγίου Ιωάννη το 1872

ΠΗΓΕΣ

  1. Αθ. Φωτόπουλου, Οι Γιατράκοι του 1821, Αθήνα 1902, τόμ. Β’, σ. 190, έγγρ. 593 (569).
  2. Κ. Κάσση «Άνθη της Πέτρας οικογένειες και εκκλησίες στην Μάνη» Ιχώρ Αθήνα 1990
  3. Αγνώστου, «Ιστορικαί αλήθειαι συμβάντων τινών της Μάνης από του 1769 και εντεύθεν : Ο Τζανέτμπεης Καπετανάκης Γρηγογάκης και η οικογένειά του», Τύποις Φ. Καραμπίνη και Κ. Βαφά, 1858
  4. http://el.travelogues.gr/item.php?view=47756
  5. http://arxeiomnimon.gak.gr (Γ.Α.Κ εκλογικά συλλογής Βλαχογιάννη επαρχία Λακεδαίμονος φακ. 025)
  6. https://maniatika.wordpress.com

 

 

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΧΕΙΛΑΚΟΥ- (ΣΕΛΕΓΟΥΔΙ)

Man_oik

Τα Μπαρδουνοχώρια αποτελούν έναν ξεχωριστό σύνολο χωριών της Λακωνίας με τις δικές τους ιστορικές και πολιτιστικές διαδρομές. Ωστόσο έξι από αυτά μέσα στους ιστορικούς κλυδωνισμούς ήταν συνδεδεμένα με την Μάνη, αποτελώντας τα βόρεια σύνορά της.

«Μπροστά είν’ η Καστάνιτζα, στις μάχες ξακουσμένη

και στην Τουρκίαν ακούεται, ας είν’ και μεθυσμένη.

Το Σελεγούδι το πτωχό, τα Κόκκινα Λουρία,

ο Άγιος Νικόλαος και άλλα δυο χωρία

Μαλτζίνα λέγεται το εν, Αρχοντικόν το άλλο

και έως εδώ σώνονται, δεν είναι πλέον άλλο.»

Το Σελεγούδι είναι ένα από τα πιο ορεινά χωριά της περιοχής. Σε αυτό το χωριό αναπτύχθηκε η οικογένεια Χειλάκου. Περί της καταγωγής της οικογένειας έχει υποστηριχθεί η άποψη ότι προέρχονται από επιφανή οικογένεια ευγενών της βυζαντινής περιόδου[1]. Ακολουθεί το χαρακτηριστικό παρακάτω απόσπασμα. Ωστόσο η θέση αυτή δεν έχει υποστηριχθεί επαρκώς καθώς το παρωνύμιο Χειλάς, παρατηρείται εκτενώς στην Μάνη ως προς εκείνους που έχουν μεγάλα χείλη.

[1] Σπ.Λάμπρου (Ι.Βογιατζίδης), Ν.Ελληνομνήμων, 19(1925)192

ωρω

Το σίγουρο είναι πως το παλαιότερο γνωστό σε εμάς μέλος της οικογένειας που εμφανίζεται στο Σελεγούδι είναι ο Ηλίας Χειλάκος ο οποίος κατά πάσα πιθανότητα γεννήθηκε γύρω στα 1770 (αν κρίνουμε από την ημερομηνία γέννησης του γιου του 1798). Περισσότερες πληροφορίες για την περίοδο της πρώτης Τουρκοκρατίας είναι δύσκολο να βρεθούν καθώς η περίοδος αυτή ήταν ιδιαίτερα ταραγμένη. Κατά την Ενετοκρατία δεν καταγράφονται ονόματα κατοίκων παρά μόνο των αρχόντων της περιοχής.

            Η οικογένεια κάνει αισθητή την παρουσία της κατά την διάρκεια της Ελληνικής επανάστασης του 1821. Τέσσερα (4) μέλη της οικογένειας καταγράφονται να έχουν ενεργή συμμετοχή. Σε κατάλογο στρατιωτών[1] του οπλαρχηγού Μούρτζινου της Καρδαμύλης το 1824 καταγράφονται ο Μιχάλης, ο Δημήτρης και ο Στρατής Χειλάκος από το Σελεγούδι. Μάλιστα η αναγραφή γίνεται ως «Χιλάκος»

[1] Στ. Καπετανάκη Μανιάτες αγωνιστές του 1821

ωρφ

καταγραφή στην λίστα μελών της οικογένειας Χειλάκου το 1824

Ειδικότερα για τον Δημήτρη Χειλάκο, ο οποίος διακρίθηκε και περισσότερο στον αγώνα, γνωρίζουμε τα εξής : καταγόταν από το Σελεγούδι του δήμου Μελιτίνης. Κατατάχθηκε ως φροντιστής στο σώμα του Π. Γιατράκου. Την αίτηση υπέβαλε ο γιός του Μαρίνος και παρουσίασε πιστοποιητικό από το 1846 του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, Π. Γιατράκου, Νικήτα Σταματελλόπουλου, Ξ. Μουτζουράκου και Λιάκου Γιατράκου. Χαρακτηρίστηκε ως υπαξιωματικός α’ τάξεως με αριθ. μητρ. 01809 (004059). Κουτί 225, φάκ. αριθ. 105. Ο φάκελός του βρίσκεται στο αρχείο αγωνιστών της εθνικής βιβλιοθήκης. Το ότι υπηρέτησε υπό τις διαταγές του Π. γιατράκου και του Μούρτζινου είναι απολύτως λογικό αν σκεφτεί κανείς ότι ο Γιατράκος ήταν ο ισχυρότερος οπλαρχηγός των Βαρδουνοχωριών και ο Μούρτζινος καπετάνιος της Καρδαμύλης με την οποία το Σελεγούδι είχε διοικητική σχέση. Το ότι είχε καθήκοντα φροντιστή σημαίνει ότι ήταν εγγράμματος.

Πέραν των παραπάνω αγωνιστών από την λίστα αριστείων αγώνος του 1821 βρίσκουμε και τον αγωνιστή Γιώργο Χειλάκο, από το Σελεγούδι Μελιτίνης, οποίος μάλιστα πήρε το χάλκινο αριστείο.

φεφεφ

καταγραφή του Γιώργου Χιλάκου

Μετά την απελευθέρωση και την δημιουργία του νεότερου Ελληνικού κράτους η οικογένεια μπαίνει σε μια πορεία ακμής. Από τους εκλογικούς καταλόγους της περιοχής της περιόδου 1844 απαριθμούμε επτά (8) αρσενικά μέλη της οικογένειας στο χωριό Σελεγούδι εκ των οποίων ένας κατοικεί στο χωριό Άγιος Νικόλαος και ένας στην Αρεόπολη. Ο αριθμός αυτός είναι σχετικά μεγάλος για τα δεδομένα της εποχής ενώ στην φάση εκείνη η οικογένεια Χειλάκου ήταν η δεύτερη ισχυρότερη οικογένεια στο χωριό Σελεγούδι, συναγωνιζόμενη την οικογένεια Γιαννακούρου.

            Από τον εκλογικό κατάλογο του 1871 παρατηρούμε συνέχεια της πληθυσμιακής ακμής. Καταγράφονται είκοσι τέσσερα αρσενικά μέλη, εκ των οποίων τέσσερεις στο χωριό Άγιος Νικόλαος και ένας –στρατιώτης- στην Αρεόπολη. Αξιοσημείωτο μάλιστα είναι ότι ένας κλάδος της οικογένειας καταγράφεται ως Παπαχρηστάκος  καθώς ο ιερέας Χρήστος Χειλάκος ήταν η κυρίαρχη προσωπικότητα της οικογένειας και γενάρχης του κλάδου. Ο αριθμός των μελών της οικογένειας ήταν ιδιαίτερα μεγάλος για τα δεδομένα της εποχής. Ωστόσο ο αριθμός αυτός εκφράζει το σύνολο της πατριάς.

            Μετά το 1900 και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950 η οικογένεια «αιμορράγησε» από την μετανάστευση. Μεγάλο μέρος της οικογένειας Χειλάκου κατέφυγαν στην Αμερική ως οικονομικοί μετανάστες. Ακόμα και μετά την γερμανική κατοχή και την λήξη του εμφυλίου πολλοί κατέφυγαν στην ξενιτειά με το όνειρο καλύτερης ποιότητας ζωής. Στα αρχεία του Elis island καταγράφονται τουλάχιστον (28) μέλη της οικογένειας που έφθασαν στις Η.Π.Α. ο αριθμός είναι ιδιαίτερα μεγάλος και δείχνει την τάση της οικογένειας την περίοδο εκείνη. Μάλιστα η παρουσία της οικογένειας στις Η.Π.Α ήταν τόσο έντονη που στην επιστράτευση που έγινε κατά τον Α Παγκόσμιο πόλεμο (4) μέλη της συμμετείχαν στον αμερικανικό στρατό. Τα ονόματα αυτών William –Nicolas Chilakos, James Chilakos, Gregory Chilakos, Louis Chilakos. Ενώ άλλοι (3) πιθανότατα συγγενείς καταγράφονται στους ίδιους καταλόγους George Hilakos, George Hilakos, Pet Gus Hilakos. Κατά τον Β παγκόσμιο πόλεμο καταγράφονται στις λίστες στρατιωτών οι Nicolas Chilakos, Charles H Chilakos καθώς και ο James Hilakos.

ννυ

Λίστα καταγραφής του Ευστράτιου Χειλάκου από το Σελεγούδι στο Elis Island

Δραματική αναφορά στην ιστορία της οικογένειας αποτελεί η θανάσιμη πτώση του Πέτρου Δ. Χειλάκου σμηνία της πολεμικής αεροπορίας. Χαρακτηριστικά αναφέρει για αυτόν η επίσημη σελίδα της Πολεμικής Αεροπορίας …

Γεννήθηκε το 1911 στο Σελεγούδι Λακωνίας.

Τον Μάρτιο του 1930 κατατάχθηκε ως εθελοντής στη Ναυτική Αεροπορική Σχολή προς απόκτηση πτυχίου φωτογράφου, το οποίο πήρε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. Με τον βαθμό του Σμηνία και πτυχίο φωτογράφου-παρατηρητή, τον Αύγουστο του 1932, μετατάχθηκε στην Αεροπορία. Πέθανε στις 4 Νοεμβρίου 1935 στο Ναυτικό Νοσοκομείο Πειραιά, όπου διακομίστηκε βαριά τραυματισμένος μετά από αεροπορικό ατύχημα που συνέβη στο Φάληρο κατά τη διάρκεια εκπαιδευτικής πτήσεως.

Κατά τον πόλεμο του 1940 η οικογένεια συμμετείχε ενεργά με κύριο εκπρόσωπο τον λοχία Π. Χειλάκο από τον Άγιο Νικόλα. Κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής 1941 – 1945 μέλη της οικογένειας εντάχθηκαν στο Κ.Κ.Ε και στο Ε.Α.Μ και έλαβαν μέρος στην Εθνική Αντίσταση.

Κατά την διάρκεια του εμφυλίου μέλος της οικογένειας συνελήφθη. Από την

Διοίκηση Χωροφυλακής Γυθείου/13-3-1949 διαβάζουμε.

3) Χειλάκος Πέτρος του Χρήστου εκ Σελεγουδίου Λακεδαιμόνος, ετών 24 άγαμος, γεωργός. Οργανωμένος εις το Κ.Κ. από της εποχής της Κατοχής. Άνηκεν εις την Πολιτοφυλακήν και μέχρι της εντάξεως του εις τας συμμορίας εχρησιμοποιείτο εις το χωρίον του διά πληροφορίας και συγκέντρωσιν τροφίμων. Κατά την επίθεσιν συμμοριτών κατά του Σελεγουδίου και τον φόνο του Προέδρου της Κοινότητας Γεωργίου Κοτζουρίδου και του Ιωάννου Αρφάνη, ηκολούθησε τους συμμορίτας και ενετάχθει εις ένοπλο τμήμα. Εσχάτως υπηρετεί εις την Πολιτοφυλακήν Εξωχωρίου Ταϋγέτου.

ΠΗΓΕΣ

  1. http://dimossminouslakonias.blogspot.gr/
  2. https://stratistoria.wordpress.com/
  3. Σπ.Λάμπρου (Ι.Βογιατζίδης), Ν.Ελληνομνήμων, 19(1925)192
  4. Νικήτα Νηφάκη Μανιάτικα Στιχουργήματα
  5. Στ. Καπετανάκη Μανιάτες αγωνιστές του 1821
  6. Στ. Καπετανάκη Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες Αγωνιστές
  7. http://www.pasoipa.org.gr/lefkoma/pilot_details/?id=98
  8. http://libertyellisfoundation.org/passenger

Κοντογιαννιάνοι (Άλικα)

Man_oik

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ  (Άλικα)

ΠΑΤΡΙΑ: Νικολεγιαννιάνοι   ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ: Κοντογιαννιάνοι

Οικογένεια παλιά με διαχρονική παρουσία στον χώρο του χωριού Άλικα της Μέσα Μάνης, είναι η οικογένεια Κοντόγιαννη. Αποτελεί κλάδο της πατριάς των Νικολεγιάννων¹, η οποία λέγεται ότι προέρχεται από κάποιον πειρατή Νικολέα. Η πατριά αυτή θεωρείται από τις παλαιότερες του χωριού, ενώ κατά την δεύτερη Τουρκοκρατία ήταν η ισχυρότερη των Αλίκων όπως προκύπτει και από έγγραφα της εποχής². Στην πατριά αυτή υπάγονται και άλλες οικογένειες του χωριού. Μάλιστα η ισχύς της στον ορεινό χώρο του Σαγγιά μαρτυρείται και από τοπωνύμια, που φέρουν το όνομα τους σε παλαιότατους χρόνους (Βυζαντινούς?), όπως τα Νικολεγιάννικα καλύβια πάνω από το χωριό Νύφι που χρησίμευαν για κτηνοτροφικούς σκοπούς.

Επίσης η πατριά αυτή υπογράφει πρώτη σε υποσχετικό³ προς τον Αντωνμπεη Γρηγοράκη στις 15 Αυγούστου 1805, «Αλικάτες, Νικολεγιάννοι, Γαυριλιάνοι, και Μαρτιάνοι, όλοι κοινώς υποσχόμεθα τα άνωθεν»

Όσον αφορά το όνομα Κοντόγιαννης προφανώς προέρχεται από την σύνθεση του κοντός + Γιάννης, που σημαίνει ότι ο γενάρχης της οικογένειας ήταν κοντός και ονομαζόταν Γιάννης.

Η παλαιότερη επίσημη αναφορά της οικογένειας Κοντόγιαννη, γίνεται στην απονομή αριστείων αγωνιστών του 1821. Εκεί καταγράφεται αγωνιστής με όνομα Γιάννης Κοντογιαννάκος ή Κυριακάκος, ο οποίος γεννήθηκε το 1794. Από το αριστείο αυτό μπορούμε να βγάλουμε χρήσιμα συμπεράσματα. Το παρωνύμιο «Κυριακάκος» προφανώς αναφέρεται στον πατέρα του, ο οποίος πιθανότατα, μιας και δεν έχουμε ακριβή στοιχεία, γεννήθηκε γύρω στα 1765. Με λίγα λόγια ο Κυριάκος Κοντόγιαννης είναι το παλαιότερο μέλος της οικογένειας που γνωρίζουμε. Στον ίδιο κατάλογο καταγράφεται και ένας άλλος Γιάννης Κοντόγιαννης, ωστόσο δεν ξέρουμε αν πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο ή αν πρόκειται για πρώτα ξαδέρφια.

Η υπογραφή του Ιωάννη Κυριακάκου – Κοντογιαννάκου

Στις πρώτες επίσημες εκλογές του 1843, εμφανίζεται πάλι ο Γιάννης Κοντόγιαννης να υπογράφει έγγραφη επιστολή, μαζί με άλλους επιφανείς πολίτες του δήμου Μέσσης, στην οποία αναφέρει αυθαιρεσίες που συνέβησαν κατά την διάρκεια της εκλογικής διαδικασίας.

Μετά την επανάσταση του 1821 κλάδος της οικογένειας Κοντόγιαννη όπως και πολλές άλλες οικογένειες από την Μάνη, μετακινήθηκαν στην Ανατολική Λακωνία, (οι Κοντογιαννιάνοι στον Βλαχιώτη) είτε λόγω πολεμικών αποζημιώσεων είτε λόγω οικονομικών συνθηκών. Μάλιστα σε επιστολή προς την επιτροπή οικονομίας στέλνεται στις 17/11/1829 καταγράφονται τα εξής …..

«Προς τον Κυβερνήτη.

Στο Βλαχιώτη δύο αδελφοί Κοντογιανναίοι τους ήρπασεν ο θάνατος κατά την επιδρομήν του Ιμπραήμ και δεν έχουν κανένα κληρονόμον κατά συγγένειαν. Μόνη δε χήρα του ενός επιμένουσα εις την τιμήν του ανδρός της δεν ηθέλησε να δευτεροπαντρευθή μέχρι τούδε. Τα είδη της κληρονομίας ταύτης, καθ’ όσον εδυνήθη να εξακριβώση η Επιτροπεία δι’ επίτηδες απεσταλμένου της, διαλαμβάνεται εις την καταγραφήν υπογρεμμένην παρά των προκρίτων του χωρίου εκείνου, αντίγραφον της οποίας εγκλείεται. Επειδή η κληρονομία αύτη ανήκει νομίμως εις το Έθνος… η επιτροπεία περιμένει διαταγάς».

Άλικα την δεκαετία του 1960

Στον εκλογικό κατάλογο του 1871 οι Κοντογιαννιάνοι, που καταγράφονται είναι μόλις (2). Ωστόσο δεν είναι σίγουρο αν καταγράφονται όλα τα μέλη της με το επίθετο αυτό καθώς άλλοι συνήθιζαν να καταγράφονται με το μικρό όνομα των γονιών τους. Μάλιστα με το επώνυμο Κυριακάκος, καταγράφονται άλλα (6) άτομα.

Από προφορική παράδοση γνωρίζουμε πως το 1890, ο τότε δήμαρχος της περιοχής, Περιμένης, προκειμένου να έχει περισσότερες ψήφους, ενσωμάτωσε με το δικό του επώνυμο άλλες μικρότερες οικογένειες. Η οικογένεια Κοντόγιαννη αρνήθηκε πεισματικά κάτι τέτοιο.

Στο μητρώο Αρρένων της Κοινότητας των Αλίκων έχουμε τους εξής… (υπ όψιν συνήθως δεν καταγράφονταν όλα τα μέλη κυρίως από αμέλεια).

Κοντόγιαννης              Νικόλαος         του Κυριάκου               1849

Κοντόγιαννης              Βασίλης           του Ιωάννη                  1877

Κοντόγιαννης              Κυριάκος         του Βασίλη                   1878

Κοντόγιαννης              Κυριάκος         του Νικολάου               1881

Κοντόγιαννης              Ιωάννης           του Νικολάου               1887

Κοντόγιαννης              Κυριάκος         του Νικολάου               1897

Κοντόγιαννης              Βασίλης           του Κυριάκου               1911

Στους παραπάνω πρέπει να προστεθεί και Νικόλαος Ζ. Κοντόγιαννης ο οποίος γεννήθηκε το 1898 και το 1910 ήταν μαθητής μέσης εκπαίδευσης στο «Ελληνικό» σχολείο Κοίτας.

  1. Κ. Κάσση «Άνθη της Πέτρας, οικογένειες και εκκλησίες στην Μάνη» Ιχώρ Αθήνα 1990
  2. Σ. Καπετανάκη «Η Μάνη στην δεύτερη Τουρκοκρατία (1715-1821)» αδούλωτη Μάνη 2011
  3. Ό.π
  4. Σ. Καπετανάκη «αριστεία του 1821 σε Μανιάτες Αγωνιστές» αδούλωτη Μάνη 2008
  5. Ι. Π. Λεκκάκου «Μάνη, Ερανίσματα ιστορίας και Λαογραφίας» Μάνη 2004, σ. 73
  6. Δικαίου Βαγιακάκου «Τα Άλικα και η περιβάλλουσα περιοχή» Λακωνικαί Σπαυδαί τ. 20
  7. Πέπης Γαβαλά «τα σχολεία και οι μαθητές της Επαρχίας Οιτύλου»