Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΚΗΣ ΠΕΤΡΙΝΑΣ

Αναδημοσίευση άρθρου Ιορδάνη Δημακόπουλου (διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου)

%cf%83%cf%87%ce%b5%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%bc%ce%bc%ce%b1

Σχεδιάγραμμα του χωριού Πετρίνα

Ή Κώμης «Εκφρασις τοϋ συνδεομένου προς τους Παλαιολόγους «νομοφύλακος ‘Ιωάννου
διακόνου τοϋ Ευγενικού» έχει συνταχθεί, ίσως στό β’τέταρ. τοϋ 15ου αι.,
μετά άπό επιτόπια επίσκεψη και μέ αφορμή τήν ανάληψη θέσεως ή καί παροχή δικαιωμάτων
άμεσα ή έμμεσα σχετιζομένων μέ τή Λακωνική Πέτρινα, τή «χρηστή κώ-
μη’Ότήν όποια καί αναφέρεται.Παρά τή σημασία τοϋ κειμένου γιά τήν ανασύνθεση
της είκόνας ‘ενός υστεροβυζαντινού χωριού ή τήν ιστορική γεωγραφία καί μνημειακή
τοπογραφία της περιοχής του, ή «Εκφρασις δέν είχε απασχολήσει τήν έρευνα.
Σ’αυτήν περιέχεται πάντως καί ή αρχαιότερη μνεία ενός κοινοτικού πύργου,
πoύ βρισκόταν επάνω σέ λόφο, στό μέσον τού χωριού, καί είχε κτισθεί άπό
τους κατοίκους,οι όποιοι μάλιστα τόν είχαν ήδη χρησιμοποιήσει γιά τήν άντί-
μετώπυη επιδρομέων άπό γειτονική περιοχή.

Στά 1554, ή Πέτρινα εμφανίζεται στό χάρτη τού Agnese (Petina), ένώ ό Άμβρ.
Φραντζής καταχωρεί τρείς πύργους στον προεπαναστατικό οικισμό, στον κατάλογο
των πύργων των Τουρκαλβανών της Μπαρδούνιας, πού είχαν εγκατασταθεί εκεί άπό
τό 1715 γιά νά τήν εγκαταλείψουν πανικόβλητοι στις πρώτες ημέρες τού ‘Αγώνα.
Στά 1892,0 Κ. Νεστορίδης,στήν πρώτη έκδοση της ‘Εκφράσεως, σημειώνει, μέ τήν
ίδια όμως ανακρίβεια,τήν ύπαρξη θεμελίων, δήθεν, τοϋ πύργου μέσα στό χωριό.

%cf%80%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%af%ce%bd%ce%b1-2

ο πύργος της βυζαντινής περιόδου από τo Google Earth – street view

«Ομως, στή σημερινή Πέτρινα, δ μοναδικός πύργος πού εξακολουθεί νά υφίσταται,
καί μάλιστα άθικτος σχεδόν καί ακέραιος, είναι ακριβώς ό Παλαιολόγειος πύργος
της. ‘Υψώνεται επιβλητικότατος μέσα σέ μεγάλη αυλή,πάνω στην δδ. Θαλή Κουτού-
πη (βλ. τοπογρ., άρ. 1), προς Ν της κεντρικής πλατείας (άρ. 8). Ή θέση του
πάνω σ’έναν άπό τους λόφους της Πετρίνας, σέ συνδυασμό προς τήν Παναγίτσα,τήν
παλιότερη εκκλησία τού χωριού, πολύ χαμηλότερα (άρ. 2), ένα δρομικό κτίσμα στεγασμένο
μέ οξυκόρυφη καμάρα ενισχυμένη μέ σφενδόνιο,πού πρέπει νά ταυτισθεί μέ
μιά άπό τις τρείς εκκλησίες πού μνημονεύει δ Ευγενικός, προσδιορίζει τή θέση
καί τή σημαντική έκταση πού κάλυπτε ή υστεροβυζαντινή Πέτρινα.

παραδοσιακό σπίτι στην Πετρίνα (http://www.exploring-greece.gr)

Τό κτήριο, μοναδικό είδος πύργου της εποχής, παρουσιάζει συγκεκριμένες όμοιότητες προς τά αρχοντικά καί σπίτια τοϋ Μυστρά, καθώς όμως και προς έναν τύπο πύργων
τοϋ τουρκοκρατούμενου Μοριά,ή ύπαρξη και. διάδοση των όποιων μαρτυρεΐται άπό
τό 1671. Πρόκειται γιά άνωγοκάτωγο,πλατυμέτωπο κτίσμα, τοϋ τύπου Β πού διακρίνει
δ ‘Ορλάνδος στο Μυστρά, έξ. διαστ. 6 Χ 14 μ.καί ύψους 10 μ., περίπου,μέ κα-
μαροσκέπαστο Ισόγειο, μέ δύο τοξωτά ανοίγματα στή βόρεια πλευρά, καί μεγάλη αίθουσα
(τρίκλινος) στον όροφο,μέ δυό άντικρυστά θυρώματα εισόδου καί επτά συνολικά
παράθυρα. Σέ επαφή προς τή νότια πλευρά του, υφίσταται καί δεύτερο όρθογώ-
νικδ κτίσμα, λίγο στενότερο, μέ καμαροσκέπαστο ισόγειο καί αρχικό όροφο, τό όποιο
όμως φαίνεται μάλλον νά αποτελεί, μαζί μέ τήν έξ.σκάλα του καί ένα ημικυκλικό
«κλουβί», μεταγενέστερη προσθήκη. Οι τοίχοι είναι κτισμένοι μέ αργούς λίθους
καί πήλινα όστρακα καί μόνον στις γωνίες υπάρχουν λαξευτοί γωνιόλιθοι. «Ολα
τά ανοίγματα είναι τοξωτά,μέ όρθογωνικά όμως πλαίσια,πάνω άπό τό άνώφλι των
όποιων εκτείνεται ανακουφιστικό ημικυκλικό τόξο, άπό εναλλάξ αψιδόλιθους καί
πλίνθους, τριγυρισμένο άπό λεπτή ταινία τούβλων. Στά στηθαία των παραθύρων, καθώς
καί στην όρθογωνική καταχύστρα,πάνω καί πλάγια στό θύρωμα της βόρειας πλευράς,
προεξέχουν ζεύγη μεγάλων πέτρινων φουρουσιών,ειδικού προορισμού. Ή προσπε’-
λαση, κατευθείαν στον όροφο,γινόταν μέ αιρετή σκάλα ή μέ συνδυασμό κτιστής σκάλας,
σέ απόσταση, καί αιρετού σανιδώματος. ‘Εκατέρωθεν των παραστάδων της εισόδου
στον δροφο, εκεί ακριβώς όπου σέ κτήρια του Μυστρά υπήρχαν πλίνθινοι σταυροί
μέσα σέ πλαίσιο άπό τούβλα, εδώ έχουν έντοιχισθεϊ άποτμήματα επιτύμβιων μάλλον
στ»|^ών, μέσα σέ πλαίσιο,μέ παραστάσεις ανδρικής καί γυναικείας μορφής,αντίστοιχα,
πού πρέπει νά προέρχονται άπό τό κοντινό Γύθειο,τήν παράκτια εκείνηπεριοχή γιά τήν όποια ό Ευγενικόςαναφέρει «τείχους ίχνη καί πύργων καί θεάτρου καί οικημάτων αρχαιοτάτων καί αγαλμάτων λείψανα» .

Παρατηρήσεις

Η Πετρίνα σήμερα υπάγεται στον δήμο Ανατολικής Μάνης. Ωστόσο επί Τουρκοκρατίας υπαγόταν στα Βαρδουνοχώρια τα οποία τα κατείχαν οι Τούρκοι. Ο Αμβρόσιος Φραντζής αναφέρει τρεις πύργους στους οποίους διέμεναν Τούρκοι και Αλβανοί αγάδες. Σήμερα δεν σώζονται άλλοι πλην του αναφερόμενου. Το ύψος του 10μ, θεωρείται αρκετά ψηλό μιας και την εποχή που χτίστηκε τα περισσότερα σπίτια της περιοχής δεν ξεπερνούσαν τα 5μ.

ΠΗΓΕΣ

  1. Ιορδάνη Δημακόπουλου «ο Παλαιολόγειος Πύργος της λακωνικής Πετρίνας» 5ο Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και τέχνης, Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, Αθήνα 1985.
  2. Google Earth – street view

Πύργος Κετσέα – Δολοί Αβίας

0353_22847520414_o

Βάση πύργου οικογένειας Κετσέα (φωτογραφία Γιώργος Αθανασάκος)

Ο Πύργος Κετσέα βρίσκεται στους Κάτω Δολούς της Δυτικής Μάνης και πρόκειται για σχεδόν τετράγωνο πολεμόπυργο, από τον οποίο σήμερα σώζεται μόνο η βάση. Η τοιχοποιία του Πύργου αποτελείται από λίθους και σποραδικά θραύσματα κεραμιδιών, ενώ στις γωνίες έχουν χρησιμοποιηθεί λαξευμένοι λίθοι. Ο Πύργος Κετσέα ανήκε στον αγωνιστή Γρηγόριο Κετσέα. Να σημειωθεί πως η οικογένεια Κετσέα θεωρείτο ιδιαίτερα ισχυρή στην περιοχή εξού και η παρουσία του πύργου της.

Τον Πύργο Κετσέα επισκέφθηκε η γαλλική Επιστημονική Αποστολή του Μορέως κατά τον 19οαιώνα, ενώ σύμφωνα με την προφορική παράδοση των κατοίκων εκεί είχε, επίσης, φιλοξενηθεί πριν την Επανάσταση ο απεσταλμένος της Φιλικής Εταιρείας, Χριστόφορος Περραιβός, ο οποίος είχε ως αποστολή την συμφιλίωση των οικογενειών της Μάνης καθώς ο τόπος θα γινόταν ορμητήριο της Επανάστασης. Τούτο σημαίνει πως μέλη της οικογένειας Κετσέα πρέπει να είχαν μυηθεί στην φιλική εταιρεία.

----_23449708506_o

Μαρμάρινη πλάκα επί του Πύργου με ιστορικά δεδομένα του μνημείου 

Μέσα στον Πύργο Κετσέα βρίσκεται ο ιερός ναός Αγίου Νικολάου, ένας μονόχωρος ναός, μεγάλων σχετικά διαστάσεων, ξυλόστεγος με δίρριχτη στέγη και τρίπλευρη αψίδα, οι τοιχογραφίες του οποίου στο ιερό χρονολογούνται στα τέλη του 18ου αιώνα.

Ο Πύργος Κετσέα, κτίσμα που χρονολογείται στο τέλος της Τουρκοκρατίας, αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ιστορίας του οικισμού των Δολών κατά την προεπαναστατική περίοδο.

Το 1829 πέρασε από τους Δολούς ο Γάλλος χαρτογράφος Bory de Saint Vincent, σ. 251-2, ο οποίος επισκέφθηκε το Γιαννάκη Κετσέα στον πύργο του και σημείωσε τα ακόλουθα:

«Ο καπετάνιος Κετσέας, όταν ανεβήκαμε στον πύργο του από μια σκάλα και αφού μας έδωσε να πλυθούμε, μας πρόσφερε γλυκό, ένα ποτήρι νερό, τον καφέ με το κατακάθι του, και την πίπα, μας έδειξε με λίγα λόγια την αγάπη για τη Γαλλία και την εκτίμησή του για το General en Chef (στρατηγό Μαιζώνα) αρχιστράτηγο, που τον έβλεπε, λέει, με έκπληξη και φοβερά προαισθήματα «να απομακρύνεται από μια χώρα όπου η παρουσία του θα ήταν απαραίτητη για καιρό ακόμη……….».

Ο πύργος σήμερα βρίσκεται σε κακή κατάσταση, σώζεται μόνο η βάση του, ωστόσο αντιλαμβάνεται κανείς την παρελθοντική του αξία. Αποτελεί μνημείο της προ επαναστατικής Μάνης, ενώ αντιπροσωπεύει την πολεμική φυσιογνωμία του τόπου.

ΠΗΓΕΣ

  1. https://greece.terrabook.com/messinia/el/page/pirgos-ketsea
  2. Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών
  3. Φωτογραφίες Γιώργος Αθανασάκος

 

Πυργόσπιτο Κατσίκαρου (Αργιλιάς)

Σε έναν γραφικό και παραδοσιακό οικισμό της ανατολικής Μέσα Μάνης βρίσκεται το πυργόσπιτο της οικογένειας Κατσικάρου. Οι Κατσικαριάνοι αποτελούν σύμφωνα με την τοπική παράδοση κλάδο της ισχυρής πατριάς των Λεκκιάνων. Ως σοϊλήδες λοιπόν, είχαν την δύναμη να διατηρούν οχυρές κατοικίες και να σηκώνουν υψηλούς πύργους στον Αργιλιά όπου και η έδρα της οικογένειας.

Το κτίριο εντάσσεται στην προεπαναστατική περίοδο και ανήκει στην οικογένεια των Καστικαριάνων. Οι γενικές διαστάσεις του κτιρίου είναι αναλογίας 1/1,ενώ οι επιμέρους χώροι στην πλειοψηφία τους 1/2. Επεκτείνεται σε τρείς ορόφους και διαθέτει πύργο. Το πρώτο μέρος της κάτοψης του κατώτερου επιπέδου είναι μεγαλιθική κατασκευή και αποτελεί την πρώτη φάση του κτιρίου . Ο δεύτερος χώρος του επιπέδου είναι μεταγενέστερη επέκταση . Η στέγαση των χώρων γίνεται με θόλο ,ενώ το δάπεδο είναι χωμάτινο. Η στάθμη αυτή συνδέεται με την ανώτερη της μέσω μιας πέτρινης εξωτερικής σκάλας.

Το δεύτερο επίπεδο που ανήκει σε μεταγενέστερη φάση της εξέλιξης του κτιρίου, αποτελείται από 2 χώρους που στεγάζονται με θόλο. Ο ένας εκ των οποίων διαθέτειαμπάρι και πέτρινο φούρνο. Επίσης υπάρχει καταρράκτης , ο οποίος συνδέει αυτό το επίπεδο με το ανώτερο του.

Το πρώτο τμήμα του 3ου επιπέδου καλύπτεται με δίρριχτη στέγη και ένα μικρό τμήμα με θόλο ο οποίος ακουμπάει στον ανατολικό τοίχο του πύργου του κτιρίου. Ο πύργος είναι χώρος μη προσβάσιμος. Διαθέτει στην δυτική του πλευρά πολεμίστρα που προεξέχει της όψης. Από το επίπεδο αυτό υπάρχει πρόσβαση, μέσω 3 πέτρινων σκαλοπατιών, τα οποία στηρίζονται στον θόλο του κατώτερου επιπέδου που οδηγούν σε έναν υπαίθριο χώρο. Το δεύτερο μέρος που βρίσκεται σε χαμηλότερη στάθμη από το πρώτο ,επιμερίζεται σε 2 τμήματα μέσω ενός καλαμωτού τοίχου (παγδατής). Το πρώτο τμήμα, που διαθέτει και εξωτερική είσοδο, είναι θολοσκέπαστο ενώ το δεύτερο, του οποίου το πάτωμα είναι ξύλινο και υπερυψωμένο σε σχέση με το πρώτο τμήμα καλύπτεται με μονόρριχτη στέγη.

Το κτίριο σε αυτά τα 2 ανώτερα επίπεδα χωρίζεται σε 2 φάσεις μεταγενέστερες από αυτές του κατώτερου. Στον πρώτο χώρο της 2ης στάθμης είναι διακριτά τα ίχνη της δίρριχτης στέγης που γκρεμίστηκε ώστε να επεκταθεί καθ’ ύψος το κτίριο. Έπειτα το κτίριο επεκτάθηκε ανατολικά κατά πλάτος. Ο διαχωρισμός είναι σαφής λόγω του κατακόρυφου αρμού που φαίνεται στην όψη του κτιρίου. Πιθανό αυτή νότια επέκταση να χωρίζεται κ εκείνη σε 2 φάσεις, διότι είναι διακριτός ένας οριζόντιος αρμός. Ακόμη στο κτίριο υπάρχει υψομετρική διαμόρφωση του εδάφους ,που οδηγεί στα ανώτερα επίπεδα. Στην αυλή υπάρχει ακόμη ένας πέτρινος φούρνος.

Η όλη κατασκευή του κτιρίου περιλαμβάνει βασικούς κανόνες λειτουργικότητας μιας κατοικίας που βασίζονται στις ανάγκες της εποχής. Είναι δηλαδή περισσότερο οχυρωματικό έργο παρά μια άνετη κατοικία προκειμένου να είναι οι κάτοικοί του ασφαλείς από οποιονδήποτε εχθρό.

ΠΗΓΕΣ

  • http://5a.arch.ntua.gr ( ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΕΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ
  • Ν.Κατσικάρου, Η βεντέτα στην Μάνη
  • Α.Κουτσιλιέρη, Μανιάτικα μελετήματα

Η Κεραμίδα Ως Υλικό Κατασκευής Στη Μάνη

Βυζαντινή εκκλησία του Σωτήρα στην Κάτω Γαρδενίτσα

Η στέγη αποτελούσε πάντοτε ανάγκη πρωτογενούς σημασίας. Η αίσθηση της ασφάλειας και της εστίας. Ένα από κοινό σε πολλές περιοχές της Ελλάδας κατασκευαστικό υλικό της στέγης αποτελεί η κεραμίδα. Μάλιστα σε πολλές περιοχές είχε τέτοια εφαρμογή που συμμετέχει και σε λαϊκές παροιμίες όπως «μου ήρθε κεραμίδα».

Ο λόγος της μαζικής της χρήσης είναι ότι αποτελεί εύκολο και φθηνό στην κατασκευή υλικό μιας και είναι χώμα κυρίως ερυθρού χρώματος (καστανόχωμα).

Στη Μάνη η χρήση κεραμικών στεγών τόσο σε εκκλησιαστικά όσο και σε κοσμικά κτίρια δεν ήταν σπάνια. Ήδη από τα βυζαντινά χρόνια έχουμε τόπους με καμίνια όπου παρασκεύαζαν κεραμικά. Τέτοιοι τόποι για παράδειγμα ήταν όπως λέει η παράδοση η περιοχή Φουρνιάτα του Διρού όπου πήρε το όνομα της από τους φούρνους (καμίνια) που έφτιαχναν κόκκινα κεραμικά ως δομικά υλικά.

Το σχήμα των κεραμίδων ήταν το κλασσικό κοίλο εξωτερικά και κυρτό εσωτερικά εξασφαλίζοντας την σωστή προσαρμογή τους στην στέγη. Η ποσοτική ανάγκη επέβαλε στους κατασκευαστές την δημιουργία καλουπιών δίνοντας μιας σχετική ομοιομορφία στις στέγες.

sf

Ωστόσο ο τεχνίτης δεν εμποδιζόταν να δείξει την καλλιτεχνική του φύση με το να χαράξει πάνω στα κεραμικά υλικά σχέδια που τον αντιπροσώπευαν ή τον χαρακτήριζαν. Αγαπημένο σχέδιο καλαισθησίας το κλωνάρι ελιάς μια και ήταν ευλογημένο στην Μάνη. Εξίσου συνηθισμένο ήταν η χάραξη της ημερομηνίας κατασκευής ή το όνομα του ιδιοκτήτη.

Στη Μέσα Μάνη ωστόσο η μη ύπαρξη αρκετού χώματος για μαζική κατασκευή κεραμίδων περιόρισε την χρήση στα εκκλησιαστικά κτίρια. Η κύρια μορφή στέγης στο άνυδρο και άγονο τόπο ήταν η μαρμάρα ή τίκλα. Ένα γκριζοπράσινο είδος σχιστόπλακας που ταιριάζει άριστα με το γκρίζο τοπίο των βράχων της Μέσα Μάνης. Μάλιστα αυτό το είδος υλικό κατασκευής στέγης ήταν και το πιο διαδεδομένο σε ολόκληρη την Μάνη.

Όσον αφορά την κεραμίδα οι παλαιότερες έχουν μέγεθος πάνω από 0,50 μ. και αρκετά μεγάλο πάχος. Αποτελούν επιβλητικά και δωρικά υλικά κατασκευής με μεγάλη καλαισθησία.

Πηγές

  • ΔΙΚΤΥΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΜΑΝΗΣ  «Μανιάτικοι Οικισμοί»
  • www.mani.org.gr Φώτο (Γ. Βενιζελέας)

Πύργος Μαυρίκου (Μάλτα)

Νότια του οικισμού Μάλτα κοντά στον Κάμπο της Αβίας και νοτιοδυτικά του κάστρου της Ζαρνάτας, στην κορυφή ενός κακοτράχαλου λόφου με περιορισμένες δυνατότητες αναβάσεως βρίσκεται ο ερειπωμένος πια επιβλητικός πύργος της οικογένειας Μαυρίκου.

Στα ανατολικά του τον συντροφεύει ένα μικρό εκκλησάκι που γιορτάζει στην μνήμη του Αγίου Γεωργίου.

Ο πύργος ο οποίος χτίστηκε από τον πρόκριτο Πούλο Μαυρίκο έχει σχήμα παραλληλεπίπεδο (5,5μ * 8,5μ) με μικρότερες την ανατολική και δυτική πλευρά. Το ύψος του είναι περίπου 10 μ. και έχει 3 ορόφους.

Το ισόγειο χωριζόταν με πέτρινη καμάρα και μάλλον είχε χρήση αποθήκης και όχι διαμονής για λόγους ασφαλείας. Δεν υπήρχε όμως δεξαμενή νερού όπως βλέπουμε σε άλλους πύργους για λόγους αυτονομίας.

Οι δύο άλλοι όροφοι ήταν χωρισμένοι με ξύλινο πάτωμα και είχε ξύλινη οροφή.

Η είσοδος του πύργου βρίσκεται στον πρώτο όροφο της νότιας πλευράς. Η πύλη του μικρή και ξεκομμένη από το έδαφος. Στον καιρό λειτουργίας της είχε γέφυρα η οποία εν καιρώ κινδύνου σηκωνόταν και έφραζε την είσοδο ενώ άλλοτε κατέβαινε και ακουμπούσε σε κάποιο σκαλοπάτι προκειμένου να διευκολύνεται η διέλευση των ατόμων.

Το Εσωτερικό Του Πύργου

Πάνω από την πύλη υπάρχει ζεματίστρα. Σε παλαιότερα χρόνια χρησίμευε για να ρίχνουνκαυτό λάδι στον εισβολέα που θα προσπαθούσε να παραβιάσει την είσοδο του πύργου. Αργότερα η χρησιμοποιούταν σαν τουφεκότρυπα. Πάνω από την ζεματίστρα είναι σκαλισμένος ένας σταυρός και η χρονολογία 1814 που φανερώνει τον χρόνο ανοικοδόμησης του πύργου.

Όπως βλέπουμε ανήκει στους προεπαναστατικούς πύργους της Μάνης που πολλοί ξένοι περιηγητές ανέφεραν. Κοντά στην ζεματίστρα και μια πέτρινη κεφαλή η οποία χρησίμευε μάλλον ως φυλακτικό σύμβολο. (κατάλοιπο παγανισμού στην Μάνη).

Τα μικρά παράθυρα και οι τετράγωνες επάλξεις στην κορυφή του πύργου συμπληρώνουν αρμονικά τα αμυντικά του γνωρίσματα. Στον νότιο τοίχο υπάρχει ρωγμή δείγμα της ταλαιπωρίας του κτιρίου από το πέρασμα των χρόνων.

Κάτω από την είσοδο του πύργου το ισόγειο λειτουργούσε ως αποθήκη όπως ειπώθηκε αλλά και ως Γούβα. (τόπος φυλάκισης).

Εν γένει ο πύργος της οικογένειας Μαυρίκου στην Μάλτα δείχνει την ισχύ του προκρίτου Πούλου Μαυρίκου κατά τα χρόνια πριν την επανάσταση του 1821 μιας και είχε παντρευτεί την κόρη του Παναγιώτη Μπέη Κουμμουνδουράκη.  

Πηγές

  • ΛΑΚΩΝΙΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΙ τόμος 10ος  Σταύρου Καπετανάκη «Πούλος Μαυρίκος μια αμφιλεγόμενη μορφή του 1821» Αθήνα 1990
  • Γ. Σαΐτα , Μάνη Ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική εκδόσεις Μέλισσα
  • http://www.mani.org.gr (Φώτο Γ. Βενιζελέας)

Πυργόσπιτο Δημητρακαράκου

Το κτίριο βρίσκεται στον Καρβελά σε απόσταση 8 χλμ. από τον οδικό άξονα Γυθείου Αρεόπολης. Στο ΒΔ άκρο του χωριού υπάρχει απότομο ύψωμα, στην κορυφή του οποίου είναι κτισμένο το πυργόσπιτο των Δημητρακαριάνων. Η θέση αυτή επιλέχθηκε ως η πλέον κατάλληλη του οικισμού, διότι εκτός από τη φυσική οχύρωση που προσφέρει, δεσπόζει και ελέγχει ολόκληρη τη γύρω περιοχή σε μεγάλη απόσταση και προς όλες τις κατευθύνσεις.

Η θέση αυτή άλλωστε αρμόζει απόλυτα στον σαφώς οχυρωματικό χαρακτήρα που παρουσιάζει το κτίσμα. Για την οικογένεια μεγάλη σημασία είχε τόσο ο οπτικός έλεγχος του τοπίου και την έγκαιρη αντίληψη κάποιας επικείμενης εισβολής, όσο και ο έλεγχος αυτού του ίδιου του οικισμού. Παρ όλο μάλιστα που οι διαστάσεις του είναι μικρές, θα μπορούσε κανείς άνετα να το παρομοιάσει ως προς τη θέση και τη χωροταξική σχέση του με τον οικισμό, με την κλασσική φεουδαλική οχυρή κατοικία του δυτικού μεσαίωνα αλλά και της ανατολής.

Η γενική μορφολογία του κτιρίου απέχει πολύ από αυτήν των χαρακτηριστικών πύργων των χωριών της Μέσα Μάνης, όπου ο κεντρικός ψηλός πύργος δεσπόζει στα παρακείμενα προσκτίσματα. Ως κοινό στοιχείο πάντως μπορούμε να θεωρήσουμε το γεγονός ότι ο παλαιότερος ισχυρός οχυρωματικός πυρήνας, παρέχει προστασία και στα προσκτίσματα που κατασκευάστηκαν αργότερα, χωρίς ιδιαίτερο αμυντικό χαρακτήρα.

Το πυργόσπιτο θα μπορούσε να τοποθετηθεί γύρω στο 1750. Εάν κρίνουμε μόνο από τα μορφολογικά του στοιχεία, η χρονολογική του τοποθέτηση θα μπορούσε να είναι ευρύτερη. Η εκτίμηση όμως γίνεται και σε συνδυασμό με την ύπαρξη του μεγάλου αριθμού των εκκλησιών του οικισμού που ανάγονται στην περίοδο αυτή και στην αμέσως επόμενη. Ένας τόσο μεγάλος αριθμός εκκλησιών μαρτυρεί σαφώς την άνθιση του οικισμού, μέσα στις συνθήκες της τουρκοκρατούμενης νότιας Πελοποννήσου. Επιπλέον, η μελέτη των παραστάσεων του τοιχογραφημένου κογχαρίου που βρίσκεται στην κυρίως αίθουσα θα μπορέσει στο μέλλον να προσφέρει ένα αλάνθαστο στοιχείο χρονολόγησης.

Το κτίσμα έχει κηρυχθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο με την υπουργική απόφαση ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ30/41973/808 που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της κυβερνήσεως 747/4-10-94 αρ. 52. Η εν λόγω κήρυξη προβλέπει και περιμετρική ζώνη προστασίας 10 μέτρων.

Το κυρίως συγκρότημα αποτελείται από ορθογώνιο επίμηκες κτίσμα που σύμφωνα με τα μορφολογικά και τα δομικά του στοιχεία, ανήκει στην παλαιότερη οικοδομική φάση και παρουσιάζει έντονα αμυντικό χαρακτήρα. Στην ΒΔ και ΝΔ γωνία διαμορφώνονται δύο κυκλοτερείς πυργίσκοι, που διανοίγουν πολεμίστρες προς τα κάτω και προς τα πλάγια. Καθ’ όλο το μήκος της Β και Ν πλευράς διανοίγονται επιμήκεις κατακόρυφες πολεμίστρες που καταλήγουν στο εσωτερικό σε αντίστοιχες μικρές κόγχες. Με τον τρόπο αυτό παρεχόταν στον αμυνόμενο ο πλήρης έλεγχος της περιμετρικής του κτιρίου ζώνης παράλληλα με τη δυνατότητα μέγιστης προστασίας του.

Ο κυρίως χώρος κατοικίας του ορόφου φωτίζεται μόνο από τρία μικρά παράθυρα που υπάρχουν. Η πρόσβαση στο κτίριο γινόταν μόνο από το μεγάλο τοξωτό άνοιγμα της Ν όψης του ισογείου που προστατεύεται από χαρακτηριστική καταχύστρα. Το ισόγειο διαθέτει μόνο ένα πολύ μικρό παράθυρο που ίσως να ανοίχθηκε και μεταγενέστερα. Αποτελείται από δύο μεγάλα κελάρια που καλύπτονται από χαμηλό ημικυλινδρικό θόλο. Ο θόλος του προς Δ κελαριού βρίσκεται σε πολύ πιο χαμηλό επίπεδο, δημιουργώντας έτσι προφανώς κάποιο χώρο μεταξύ αυτού και του πατώματος του ορόφου που δεν έχει όμως ακόμα ερευνηθεί. Σε δύο σημεία του ενός κελαριού διανοίγονται δύο καταρράκτες που διασφάλιζαν την ελεγχόμενη επικοινωνία μεταξύ ισογείου και ορόφου. Δεν υπάρχουν όμως σήμερα τα αντίστοιχα ανοίγματα στο νεωτερικό πάτωμα του ορόφου στο οποίο η πρόσβαση γίνεται από αλλού.

Κατά μήκος του Β και Ν τοίχου διανοίγονται κόγχες, στο βάθος του οποίου διαμορφώνονται στενές κατακόρυφες πολεμίστρες που είχαν σκοπό τον έλεγχο και την άμυνα από τις πλευρές αυτές. Στο εσωτερικό του Ν τοίχου και δίπλα από το αντίστοιχο παράθυρο υπάρχει σε αρκετά ψηλό επίπεδο, μικρή κόγχη που χρησίμευε σαν εικονοστάσιο και διατηρεί αξιόλογες αλλά αρκετά φθαρμένες σήμερα τοιχογραφίες. Προς τα Α, ο πύργος επεκτείνεται με πρόσθετο κτίριο. Η τοιχοποιία του αν και έχει το ίδιο πάχος, είναι σαφώς με λιγότερη τέχνη κτισμένη, πράγμα που μαρτυρεί ότι τα δύο κτίσματα δεν κατασκευάστηκαν συγχρόνως.

Η πρόσβαση στο κτίριο γίνεται σήμερα από σκάλα που οδηγεί μέσω τοξωτού ανοίγματος στον λιακό όπου διανοίγονται οι θύρες των δύο κυρίως χώρων του ορόφου. Αν κρίνουμε από τα μορφολογικά στοιχεία και από την διαφορετική μορφή και ποιότητα των λιθοδομών, την αρχική μορφή του συγκροτήματος αποτελούσε μόνο ο κεντρικός ορθογώνιος πύργος με τον καθαρά αμυντικό του χαρακτήρα που προσαρμοζόταν τέλεια στις συνθήκες ασφάλειας της εποχής κατασκευής του.

Η πρόσβαση γινόταν τότε από το μεγάλο τοξωτό άνοιγμα του κεντρικού κελαριού και κατόπιν από τον ένα καταρράκτη του οποίου ο αποκλεισμός εξασφάλιζε αποτελεσματικά τον κυρίως κατοικήσιμο χώρο του ορόφου. Αργότερα, με στόχο προφανώς τη μεγαλύτερη άνεση των κατοίκων, επεκτάθηκε ο αρχικός χώρος του λιακού με τα αντίστοιχα πρόσθετα βοηθητικά κελάρια. Τα επί μέρους στοιχεία μάλιστα του χώρου αυτού, όπως τα ερμάρια και ο νεροχύτης, πιστοποιούν τη χρήση του ως μαγειρείου.

Κατά τη 2η φάση παρατηρούμε ένα «άνοιγμα» του σπιτιού προς τον περιβάλλοντα χώρο, αύξηση των ανέσεων, χωρίς καθόλου φροντίδα, αντίθετο για την αμυντική προστασία του. Οι τυφεκιοθυρίδες άλλωστε φράσσονται ως ενοχλητικά και ταυτόχρονα άχρηστα στοιχεία, ενώ οι δύο πυργίσκοι, οι τόσο πολύτιμοι άλλοτε, μετατρέπονται σε ντουλάπια. Το ίδιο πνεύμα ακολουθεί και η διάνοιξη μεγάλου ορθογωνίου ανοίγματος εισόδου στο χώρο του ισόγειου της Δ όψης.

Τέλος, και ίσως μεταγενέστερα από τα προηγούμενα, αντικαθίσταται και ολόκληρη η στέγη του συγκροτήματος από ζευκτά μάλλον πρόχειρης κατασκευής και πέτσωμα από καλάμια. Αν κρίνουμε από τον διαφορετικό τρόπο δόμησης της τοιχοποιίας, η στέγη του αρχικού πύργου θα ήταν τετράρριχτη. Αυτό αρμόζει άλλωστε και στον αρχικό αμυντικό χαρακτήρα του κτίσματος, εφόσον δεν εκτίθετο κατ αυτό τον τρόπο η ευπαθής κορυφή της λιθοδομής στις ενδεχόμενες βολές.

Να σημειωθεί μιας και δεν αναφερόμαστε σε οικογένεια της Μέσα Μάνης ώστε να την τοποθετήσουμε στην τάξη των σοϊλήδων, ότι η οικογένεια Δημητρακαράκου ήταν εύπορη οικογένεια και με μεγάλη επιρροή στην περιοχή μιας και η γυναίκα του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη ήταν από αυτήν την οικογένεια.

 Πηγές

  1. http://www.mani.org.gr/kzaxarias/arthra1999/21_karvela.htm
  2. Γιάννη Σαΐτα Μάνη, «Ελληνική παραδοσιακή Αρχιτεκτονική», εκδόσεις Μέλισσα
  3. http://www.iconstravel.com/to-taxidi

Πύργος Μεσίσκλη

Ένας από τους πιο ιδιαίτερους και ιστορικούς πύργους της Μάνης βρίσκεται στην Νόμια της Μέσα Μάνης και ανήκει στην οικογένεια Μεσίσκλη. Ο πύργος αυτός διεκδικεί μαζί με μερικούς άλλους της γύρω περιοχής τον τίτλο του παλαιότερου πύργου της Μάνης με την μορφή που τον γνωρίζουμε σήμερα.

Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία κτίσης του για δύο λόγους. Πρώτον διότι λόγω παλαιότητας δεν υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για την κατασκευή του και δεύτερον διότι ο πύργος αυτός όπως και πολλοί άλλοι στην Μάνη χτίστηκαν πάνω σε παλαιότερες θέσεις όπου προϋπήρχαν οικιστικές κατασκευές. Η πιθανότερη περίοδος κατασκευής του ανάγεται στα τέλη του 17ου με αρχές 18ου αιώνα. Θεωρείται δηλαδή προεπαναστατική κατασκευή στο σύνολό του.

Ο πύργος της οικογένειας Μεσίσκλη βρίσκεται στο κέντρο της Νόμιας. Έχει ύψος 9 μέτρα περίπου στέκοντας επιβλητικά μέσα στον οικισμό. Περιβάλλεται από άλλες οικίες της οικογένειας Μεσίσκλη για λόγους ασφαλείας. Σε περίπτωση πολέμου οι ένοικοι των οικιών προσέτρεχαν στον οικογενειακό πύργο. Επιπροσθέτως τα σπίτια που ενώνονταν με τον πύργο του προσέφεραν μεγαλύτερη ασφάλεια διότι τον κάλυπταν, τον έκαναν πιο δυσπρόσβλητο.

Ο πολεμόπυργος και γύρω τα σπίτια της οικογένειας Μεσίσκλη

Η επικοινωνία μεταξύ τους γινόταν μέσω στενών, σκαλοπατιών και οικιών για ακόμα πιο δύσκολη προσέγγιση στον κύριο όγκο του πύργου. Τα παράθυρα είναι σχεδόν ανύπαρκτα και τα μόνα ανοίγματα είναι μικρές σχισμές στους τοίχους για να περνάει το τουφέκι. Οι λεγόμενες ντουφεκότρυπες βρίσκονται παντού στον πύργο ιδίως στον τελευταίο όροφο.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του πύργου αποτελεί η γωνιακή πολεμίστρα του προς την πλευρά του δρόμου για λόγους στρατηγικής σημασίας. Η γωνιακή πολεμίστρα έδινε την δυνατότητα στον αμυνόμενο να ελέγχει τις δύο εξωτερικές πλευρές του πύργου.

Η είσοδος είναι στενή ώστε να είναι απολύτως ελεγχόμενη. Το φρουριακό συγκρότημα στο σύνολο του έχει αυτονομία καθώς έχει πλήθος αποθηκευτικών χώρων για τρόφιμα και στέρνα στην βάση του για την κάλυψη αναγκών σε νερό.

Γραφική αναπαράσταση πύργου Μεσίσκλη, Σαΐτας, «Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική

ΙΣΤΟΡΙΑ

Ο πύργος της οικογένειας Μεσίσκλη εκφράζει σε απόλυτο βαθμό την επιρροή της στον χώρο της Νόμιας τα προεπαναστατικά χρόνια, ιδίως πριν την ανάδειξη των Νικλιάνων σαν τοπαρχών στην Μέσα Μάνη κυρίως κατά την β΄ Τουρκοκρατία. Όπως και σε κάθε άλλο μανιάτικο οικισμό και συγκρότημα η ισχύς της οικογένειας αποτυπωνόταν στις οχυρωματικές της κατασκευές.

Τον Φεβρουάριο του 1837, στάλθηκε στη Mάνη από την κυβέρνηση με στρατό και χρήματα ο λοχαγός M. Φέδερ, για να εφαρμόσει τους νόμους περί γκρεμίσματος των πύργων. Όταν ο έπαρχος γνωστοποίησε στα χωριά τις αποφάσεις, οι κάτοικοι όχι μόνο αρνήθηκαν να συμπράξουν, αλλά εκδήλωσαν και εξεγερτικές διαθέσεις. Ο Μεσίσκλης του είπε

Μεγάλη πληρωμή ζητά ο βασιλιάς για το αξίωμα που μου δίνει, θα προτιμούσα να έχει ο καθένας τα δικά του

Για τους Μανιάτες θεωρείτο μεγάλη ντροπή να γκρεμίσουν τους πύργους τους και ιδιαίτερα όταν είχαν μακραίωνη ιστορία. Η κατοχή του πύργου αυτού έγινε μήλον της έριδος και μεταξύ κλάδων της οικογένειας σε νεότερους χρόνους σε σημείο αντεκδικήσεων. Αυτό συνέβη διότι ο πύργος ήταν μαζικός, όπως λέγεται, συλλογικός δηλαδή και με το πέρασμα του χρόνου και την διάσπαση των κλάδων η οικογένεια ήρθε σε προστριβές.

Πύργος Παντελεάκου (Φλομοχώρι)

Ο πύργος του Παντελεάκου στο Φλομοχώρι της μέσα ανατολικής Μάνης είναι ένας από τους ψηλότερους πύργους της Μάνης και από τους καλύτερα διατηρημένους.

Έχει ύψος 18,5 μέτρα και έχει 5 ορόφους με το ισόγειο και 6 με το λιακό (την ταράτσα).
Ξεκίνησε να χτίζεται το 1810 και ολοκληρώθηκε το 1835 (οι ημερομηνίες των σταδίων κατασκευής είναι χαραγμένες στους γωνιόλιθους του κάθε ορόφου). Ο πύργος όσο ανεβαίνει στενεύει: από τα 9,8 τ.μ. του ισογείου φτάνει στα 6,2 τ.μ. στον τελευταίο όροφο. (πυραμιδοειδής κατασκευή).

Η μετακίνηση εσωτερικά είναι πολύ στενάχωρη και μόνο οι ντουφεκότρυπες και λίγα μικρά παράθυρα υπάρχουν ως ανοίγματα. Αν πετύχετε τον κύριο Κυριάκο Παντελεάκο εκεί ζητήστε του να σας δείξει τον πύργο του. Αν αντέξετε και ανέβετε ως το λιακό θα δείτε θέα που θα σας μείνει αξέχαστη.

Ο πύργος την δεκαετία του 1960

Λέγεται μάλιστα πως κατά την προετοιμασία της επανάστασης του 1821 ο Θεόδωρος  Κολοκοτρώνης συναντήθηκε στον πύργο αυτό με διάφορους οπλαρχηγούς της προσηλιακής Μάνης στα πλαίσια οργάνωσης του Αγώνα της εθνεγερσίας.

Στον προαύλιο χώρο ο πύργος διαθέτει φούρνο και στέρνα για να διασφαλίζεται η αυτονομία του σε περίπτωση πολιορκίας. Το ύψος του πύργου και η στρατηγική του θέση στον οικισμό προσδιορίζουν την ισχύ και τον χαρακτήρα της οικογένειας Παντελεάκου η οποία είναι από τις παλαιότερες στον χώρο.

Ο Πύργος Της Οικογένειας Κιτρινιάρη

Πύργος Κιτρινιάρη στη Σαϊδώνα

Μεταξύ των χωριών Σαιδόνα και Ξοχωρίου της Μεσσηνιακής Μάνης, σε υψόμετρο 700 μέτρων βρίσκεται ο πύργος της οικογένειας Κιτρινιάρη. Η οικογένεια Κιτρινιάρη αναδείχθηκε σε πολυάριθμη και ισχυρή οικογένεια κατά την δεύτερη Τουρκοκρατία. Η δύναμή της έφθασε σε τέτοιο βαθμό ώστε να γίνουν άτυπα καπετάνιοι των ορεινών χωριών της Ανδρούβιστας. Ήταν λοιπόν φυσικό να υπάρχει και μια διασφάλιση των κεκτημένων με την ανέγερση ενός ισχυρού πύργου.

Η θέση που επέλεξε ο κτήτορας να χτίσει τον πύργο του είναι στρατηγικής σημασίας. Η θέα φθάνει μέχρι χαμηλά τα παράλια και ο τόπος ανέγερσης είναι βραχώδης και δυσπρόσιτος. Το πυργοσυγκρότημα δεν είναι μεγάλο ωστόσο δίνει στον κάτοικό του μεγάλη ασφάλεια. Ο τριώροφος τετράγωνης κάτοψης πύργος βλέπει προς τον δρόμο ενώ τείχη υπάρχουν στην ΒΑ πλευρά μόνο καθώς ΒΔ προστατεύεται από την άγρια ρεματιά και από μεγάλους βράχους. Στην νότια πλευρά του πύργου υπάρχει γωνιακή πολεμίστρα το λεγόμενο κλουβί ή κουμπέ για την άμυνά του καθώς και μικρός εξώστης. Πέραν του πύργου ( ακρόπυργου ) υπάρχει και κτίριο κατοικίας ( σπίτι ) ορθογώνιου σχήματος όπου εκεί συναθροίζονταν σε μη εμπόλεμη κατάσταση. Κατά πάσα πιθανότητα το συγκρότημα πρέπει να χτίστηκε γύρω στα 1786.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Κατά την διάρκεια εμφύλιας σύγκρουσης της οικογένειας μαθαίνουμε από τον Κολοκοτρώνη.

«Εις την Μάνην πάντοτε επηγαίναµεν βοήθεια εις τον µπέη Κουµουντουράκη, εις τες χρείες τους, και εβοηθούσαµε το µέρος τους. Ο καπετάνιος Κωνσταντής Δουράκης, φίλος του πατρός µου, και οι Κιτρινιαραίοι, ανοίγουν πολέµους. Ηµείς µεντάτι. Είχαµεν κλεισµένον µίαν φοράν τον Νικόλαον Κιτρινιάρη, τον πολιορκήσαµεν, και σαν ετρώγονταν αδελφοξάδελφα, έρριχναν τουφέκια στον αέρα. Οι Μανιάτες τον εστεναχώρησαν και οµίλησε να παραδοθή, και εζήτησε εµέ. Δεν ήτο να παραδοθή, αλλά να µε σκοτώσει µε απιστιά. Εβγήκε έξω εις του πύργου την πόρτα, και είχε βάλει τους ανθρώπους µέσα, να παραδοθή. Οι άνθρωποί του µε άδειασαν έξη τουφέκια. Εγώ ήµουν κοφτά και µ’ επήραν, έπεσα αποκάτω από τον θόλον της πόρτας του πύργου, οι δικοί µου ενόµισαν ότι µε σκότωσαν και ήθελαν να σκοτώσουν τους συγγενείς του Κιτρινιάρη. Αλλοι λέγουν “όχι να πάρωµε τον Θεόδωρον”. Ηλθεν ο αδελφός του Κιτρινιάρη, και τον επήρα εις τον ώµον, κ’ επροφυλάχτηκα, και την νύκτα έβαλα φωτιά εις τον πύργον και επαραδόθηκαν. Ο αδελφός του ήτον µε ηµάς. Τότε τα αδέλφια τους είπαν: Να κάµω ό,τι θέλω εις εκείνους διά την απιστιά. Εγώ είπα, ότι εάν ο Θεός µ’ εφύλαξε, τους χαρίζω την ζωήν». 

 

Πυργοσυγκρότημα Κιτρινιάρη

Η όλο και ανερχόμενη δύναμη των Κιτρινιαριάνων δεν έμεινε απαρατήρητη από τους Τρουπιάνους της Καρδαμύλης οι οποίοι συνέλαβαν τον καπετάν Νικόλαο Κιτρινιάρη ωστόσο σεβάστηκαν την κοινωνική του τάξη και δεν τον έριξαν στην Γούβα του πύργου τους.

Αυτός δεν ήτο εκεί κοντά

Μονέ τον είχαν στον οντά

Του Παναγιώτη του Τρουπάκη

Του κυρ Μιχαλαμπεάκη

Δυστυχώς σήμερα το συγκρότημα του Κιτρινιάρη βρίσκεται σε άθλια κατάσταση και αν δεν γίνει κάτι σύντομα θα καταρρεύσει από την ερημιά και την  απαξίωση.