Δ ΤΟΠΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΛΑΚΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 10/11 έως 12/11

Νομικό Πρόσωπο Πολιτισμού και Περιβάλλοντος του Δήμου Σπάρτης

Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη της Σπάρτης

Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών

Laconia Studies logo

10-12 Νοεμβρίου 2016

Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σπάρτης

(Κτίριο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Σπάρτης)

Πρόγραμμα

Πέμπτη 10 Νοεμβρίου 2016

Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σπάρτης

(Κτίριο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Σπάρτης)

Εναρκτήρια συνεδρία (17.30-19.30)

Προεδρείο: Παναγιώτης Κομνηνός

17.30-18.00: Υποδοχή συνέδρων

18.00-18.30: Κήρυξη των εργασιών του συνεδρίου

Χαιρετισμοί

18.30-18.45: Σταύρος Καπετανάκης, Μάνη και Ιμπραήμ

18.45-19.00: Θεόδωρος Κατσουλάκος, Νέα στοιχεία για την καταγωγή του Πέτρου Πελοποννησίου

19.00-19.30: Συζήτηση

Παρασκευή 11 Νοεμβρίου 2016

Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σπάρτης

(Κτίριο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Σπάρτης)

Α πρωινή συνεδρία (9.00-10.30)

Προεδρείο: Αθανάσιος Φωτόπουλος

9.30-9.45: Ευαγγελία Δρογκάρη – Μπέτα, Κωνσταντίνος Δρογκάρης, Ο φάρος του Γυθείου στο νησάκι Κρανάη.

9.45-10.00: Ελευθέριος Αλεξάκης, Οι πύργοι της γενιάς. Στρατιωτική οργάνωση και κοινωνικο-οικονομική μεταβολή στη Λακωνία. Η περίπτωση της Συκιάς Μονεμβάσιας (1700-1900)

10.00-10.15: Δημήτρης Κατσουλάκος, Η εικόνα του Χάρου στα μοιρολόγια της Λακεδαίμονος

10.15-10.30: Γεωργία Κακούρου – Χρόνη, Η διαλεκτική της ποίησης του Νικηφόρου Βρεττάκου με το έργο των προγόνων

10.30-11.00: Συζήτηση

11.00-11.30: Διάλειμμα

Β πρωινή συνεδρία (11.00-12.30)

Προεδρείο: Ευαγγελία Γεωργιτσογιάννη

11.30-11.45: Αντώνης Τάντουλος, Νομισματοκοπεία λακωνικών πόλεων την περίοδο των Σεβήρων

11.45-12.00: Αθανάσιος Φωτόπουλος, Ειδήσεις περί της Μάνης από σπάνιο φυλλάδιο του 19ου αι.

12.00-12.15: Μιχαήλ Κορδώσης, Ο δεσπότης Ιωάννης Χαμάρετος και η επιβολή της φραγκικής κυριαρχίας στη Μάνη

12.15-12.30: Μαρία Τσούλη, Ανασκαφικές έρευνες στο πλαίσιο του Έργου: Βελτίωση της οδού Γύθειο-Αρεόπολη-Γερολιμένας κατά τμήματα. Τα νέα αρχαιολογικά δεδομένα.

12.30-13.00: Συζήτηση

Παρασκευή 11 Νοεμβρίου 2016

Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σπάρτης

(Κτίριο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Σπάρτης)

Α απογευματινή συνεδρία (17.30-18.45)

Προεδρείο: Μιχαήλ Κορδώσης

17.30-17.45: Δημήτριος Βαχαβιώλος, «…κατὰ τοὺς μεμαθηκότας…σχεδιάζειν συγγένειαν ἀνυπόστατον». Μία μικρή ιστορία οικογενειακού δικαίου από τη Μεγάλη Βρύση των αρχών του 18ου αιώνα.

17.45-18.00: Κυριάκος Κάσσης, Πρόσθετες πληροφορίες για τις πρώτες ημέρες της Επανάστασης μέσα από επιστολή του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη

18.00-18.15: Νικόλαος Καλοσπύρος, Το «Παρθένειον» του Αλκμάνος: νέα κριτική έκδοση, νεοελληνική μετάφραση και ειδολογικός υπομνηματισμός.

18.15-18.45: Συζήτηση

18.45-19.15: Διάλειμμα

Β απογευματινή συνεδρία (19.15-20.30)

Προεδρείο: Ελευθέριος Αλεξάκης

19.15-19.30: Ευαγγελία Γεωργιτσογιάννη, Λάκωνες και Τσάκωνες στη Ρουμανία: πρώτη προσέγγιση με βάση ιστορικές και μνημειακές μαρτυρίες

19.30-19.45: Παναγιώτης Κομνηνός, Η διαχρονική παρουσία της οικογένειας Κομνηνού στην περιοχή Κουμουστάς – Ξηροκαμπίου

19.45-20.00: Κυριακή Μοσχοβάκου, Δημήτριος Α. Πετρακάκος (1871-1949)

20.00-20.30: Συζήτηση

LEAR 65

– τοπίο της Σπάρτης – το ζωγράφισε στις 23 Μαρτίου του 1849 ο Edward Lear

https://eurotas.wordpress.com

Σάββατο 12 Νοεμβρίου 2016

Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σπάρτης

(Κτίριο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Σπάρτης)

Α πρωινή συνεδρία (9.00-10.30)

Προεδρείο: Δήμητρα Σταθοπούλου

9.30-9.45: Ιουλία Παπαγεωργίου, Δανάη Χαραλάμπους, Ο γραπτός διάκοσμος του νάρθηκα του ναού του Αγίου Δημητρίου στα Χρύσαφα Λακωνίας

9.45-10.00: Παναγιώτα Σκάγκου, Το αρχαιολογικό έργο στην Άνω Πόλη Μονεμβασίας

10.00-10.15: Γιάννα Κατσουγκράκη, Μνημείο – Μουσείο – Σχολείο: διαμορφώνοντας τους πολίτες του μέλλοντος, μέσα σε τόπους ενεργής βιωματικής μάθησης

10.15-10.30: Παναγιώτης Περδικούλιας, Το σιγίλλιο του Πατριάρχη Φιλόθεου Κόκκινου ἑπί τῇ σεβασμίᾳ μονῇ τοῦ Βροντοχίου. Τοπογραφικές παρατηρήσεις.

10.30-11.00: Συζήτηση

11.00-11.30: Διάλειμμα

Β πρωινή συνεδρία (11.00-12.30)

Προεδρείο: Θεόδωρος Κατσουλάκος

11.30-11.45: Δήμητρα Σταθοπούλου, Η κοινωνική πρόνοια στη Λακωνία κατά την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής: η περίπτωση του Ε.Ο.Χ.Α. Σπάρτης

11.45-12.00: Παναγιώτης Ξηντάρας, Οι χρονογραφικές καντρίλιες από τις «κόκκινες πινελιές» του Κώστα Παρορίτη

12.00-12.15: Μανώλης Στεργιούλης, Η Συνέλευση των Λακεδαιμονίων προ του Πελοποννησιακού πολέμου και οι παραδοξότητές της

12.15-12.30: Χαρά Γιαννακάκη, Αφροδίτη Βλάχου, Γουλιέλμος Ορεστίδης, Το έργο ανάδειξης και αποκατάστασης του Κυκλοτερούς Οικοδομήματος στην Ακρόπολη της αρχαίας Σπάρτης. Νέα αρχαιολογικά και αρχιτεκτονικά δεδομένα.

12.30-13.00: Συζήτηση

Σάββατο 12 Νοεμβρίου 2016

Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σπάρτης

(Κτίριο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης της Σπάρτης)

Α απογευματινή συνεδρία (17.30-18.45)

Προεδρείο: Γεωργία Κακούρου – Χρόνη

17.30-17.45: Αιμιλία Μπάνου, Η Λακωνία υπό το φως των εξελίξεων της μυκηναϊκής αρχαιολογίας: Ερευνητικές υποθέσεις και προοπτικές.

17.45-18.00: Σοφία Μενενάκου, Συμβολή στη μελέτη απόδοσης των μορφών και του χώρου σε ναούς του 18ου αι. στη Μάνη

18.00-18.15: Ευαγγελία Ελευθερίου, Νέα στοιχεία για το Γεράκι Λακωνίας κατά τους βυζαντινούς χρόνους

18.15-18.45: Συζήτηση

18.45-19.15: Διάλειμμα

Β απογευματινή συνεδρία (19.15-20.45)

Προεδρείο: Αιμιλία Μπάνου

19.15-19.30: Άννη Λιναρδάκη, «Λακωνία, Λακωνικά και Περιήγησις και Βιογραφία του Ιατροφιλόσοφου Αρχιμανδρίτη Διονυσίου Πύρρου του Θετταλού (1777-1853)

19.30-19.45: Νεκτάριος Σκάγκος, Αρχαιότητες στην περιοχή της Επιδαύρου Λιμηράς

19.45-20.00: Λεωνίδας Σουχλέρης, «Ἡ Βελμινᾶτις χώρα» στην βόρεια Λακεδαίμονα

20.00-20.15: Γεώργιος Καλκάνης, Μια απάντηση (και) από την Ι.Μ. Γόλας στο ερώτημα «Θρησκεία ή/και Επιστήμη»;

20.15-20.45: Συζήτηση

Λήξη των εργασιών του συνεδρίου

ΣΥΝΕΔΡΟΙ

1. Αλεξάκης Ελευθέριος, Δρ Εθνολόγος, τ. διευθυντής Ερευνών Ακαδημίας Αθηνών

2. Βαχαβιώλος Δημήτριος, Δρ. Βυζαντινής Ιστορίας

3. Βλάχου Αφροδίτη, MSc Αρχαιολόγος

4. Γεωργιτσογιάννη Ευαγγελία, Καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης και του Πολιτισμού, Κοσμήτορας Σχολής Περιβάλλοντος, Γεωγραφίας και Εφαρμοσμένων Οικονομικών του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου

5. Γιαννακάκη Χαρά, MSc Aρχαιολόγος, Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

6. Δρογκάρη – Μπέτα Ευαγγελία, Φιλόλογος

7. Δρογκάρης Κωνσταντίνος, Ιατρός – Ερευνητής

8. Ελευθερίου Ευαγγελία, Δρ. Αρχαιολόγος, Επιμελήτρια Αρχαιοτήτων Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας

9. Κακούρου – Χρόνη Γεωργία, Δρ. Μουσειολόγος-Ιστορικός Τέχνης

10. Καλκάνης Γεώργιος, Καθηγητής Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών

11. Καλοσπύρος Νικόλαος, Επισκέπτης Καθηγητής της Ιστορίας και της Ερμηνευτικής της Κλασικής Φιλολογίας, Τμήμα Μ.Ι.Θ.Ε., ΕΚΠΑ

12. Καπετανάκης Σταύρος, Ιατρός, πρώην Υφηγητής Ιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών,

13. Κάσσης Κυριάκος, Συγγραφέας

14. Κατσουγκράκη Γιάννα, Αρχαιολόγος, ΜΑ Λαογραφίας, υπεύθυνη εκπαιδευτικών δράσεων ΕΦΑΛΑΚ

15. Κατσουλάκος Δημήτρης, δ. Φ.

16. Κατσουλάκος Θεόδωρος, δ. Φ.

17. Κομνηνός Παναγιώτης, Δικηγόρος, Πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Σπάρτης

18. Κορδώσης Μιχαήλ, τ. Καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

19. Λιναρδάκη Άννη, Δρ. Ιστορίας – Αρχαιολογίας, Παρίσι X,

20. Μενενάκου Σοφία, Δρ. Βυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης

21. Μοσχοβάκου Κυριακή Ι., Πολιτικός επιστήμων

22. Μπάνου Αιμιλία, Επίκουρη Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

23. Ξηντάρας Παναγιώτης, δ. Φ., Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

24. Ορεστίδης Γουλιέλμος, MSc Aρχιτέκτονας μηχανικός

25. Παπαγεωργίου Ιουλία, Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Τμήματος Εποπτείας Ελληνικών και Αλλοδαπών Επιστημονικών Ιδρυμάτων και Συντονισμού Θεμάτων Διεθνών Συνεργασιών και Οργανισμών ΔΒΜΑ , ΥΠΠΟΑ.

26. Περδικούλιας Παναγιώτης, Αρχαιολόγος, Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας,

27. Σκάγκος Νεκτάριος, ΜΑ Αρχαιολόγος

28. Σκάγκου Παναγιώτα, MSc Αρχαιολόγος Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας, Μεταπτυχικό δίπλωμα ΕΜΠ «Συντήρηση και Αποκατάσταση Ιστορικών Κτιρίων και Συνόλων»

29. Σουχλέρης Λεωνίδας, Αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας

30. Σταθοπούλου Δήμητρα, Δρ. Φιλολογίας, Σχολική Σύμβουλος Φιλολόγων Μεσσηνίας

31. Στεργιούλης Μανώλης, δ.Φ., Σχολικός Σύμβουλος Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

32. Τάντουλος Αντώνης, Ιατρός

33. Τσούλη Μαρία, Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Τμήματος Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιολογικών Χώρων, Μνημείων, Αρχαιογνωστικής έρευνας και Μουσείων, Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

34. Φωτόπουλος Αθανάσιος, πρ. Καθηγητής Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πατρών

35. Χαραλάμπους Δανάη, Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Τμήματος Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιολογικών Χώρων, Μνημείων, Αρχαιογνωστικής έρευνας και Μουσείων ΕΦ.Α.ΛΑΚ

Advertisements

Οι Καλικάντζαροι Στην Παράδοση Της Μάνης

Η παράδοση της Μάνης είναι εμπλουτισμένη με πολλές ιστορίες και στιχουργήματα, που αναφέρονται σε μυθικά και υπερφυσικά πλάσματα. Πολλές από αυτές αναφέρονται στους καλικάντζαρους, οι οποίοι είναι γνωστοί με διάφορα ονόματα στη Μάνη όπως Καλικάτζαροι,Λυκοκάτζαροι,Τσιλικρωτά, Παρωρίτες(Αρορίτες).

Είναι μικρά μαύρα πλάσματα, στο μέγεθος ποντικιού.Έχουν κέρατα, τριχωτά τραγίσια πόδια και ουρά. Είναι ιδιαίτρα παιχνιδιάριδες και κακοί.Η περιγραφή τους παραπέμπει στους σάτυρους ή στον θεό Πάνα και πιθανό να υπάρχει σχέση ανάμεσα στους μύθους.

Δεν είναι ικανά να κάνουν μεγάλο κακό στον άνθρωπο άλλα τους αρέσουν οι αταξίες και η δημιουργία προβλημάτων στους ανθρώπους, τα οποία τα βρίσκουν ιδιαιτέρως διασκεδαστικά.

Σύμφωνα με την παράδοση από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι τα Θεοφάνεια, βγαίνουν μέσα από τις τρύπες πού είναι χωμένοι και κοιμούνται, για να πειράξουν τους ανθρώπους (ιδιαίτερα τα παιδιά και τους γέρους) και να κάνουν ζημιές.

Στην περιοχή της Ανδρούβιτσας (Δυτική Μάνη) τους ονομάζουν Τσιλικρωτά. Το όνομα αυτό πηγάζει από τη λέξη τσελίκι ή τσιλίκι (χάλυβας). Οι άνθρωποι έδωσαν αυτό το όνομα είτε θέλοντας να περιγράψουν μεταφορικά την ευρωστία αυτών των πλασμάτων, είτε για να περιγράψουν το χρώμα του δέρματος τους, το οποίο έμοιαζε με το χρώμα του χάλυβα.

Οι Αρορίτες (Παραωρίτες) καλικάτζαροι είναι αυτοί που βγαίνουν τα βράδια και κυνηγούν αυτούς που κυκλοφορούν πέρα της κανονικής ώρας,εξού και το ονομά τους.

Ο μεγάλος τους φόβος είναι ο αγιασμός γι’αυτό και την ημέρα των φώτων που αγιάζονται τα ύδατα εξαφανίζονται απο τον επάνω κόσμο.

Την παραμονή των Χριστουγέννων τα χαράματα, μαζεύονται οι γυναίκες στη Μάνη και αρχίζουν να φτιάχνουν τις τηγανίδες (λαλάγγια). Μαζεύονται απο νωρίς γιατί εκείνες  ώρες οι καλικάτζαροι κοιμούνται. Καμιά φορά όμως μυρίζουν την τσίκνα του λαδιού,ξυπνάνε και τρέχουν χοροπηδηχτά προς το χωριό. Εκεί σκορπάνε μέσα στα καντούνια του χωριού και όπου μυρίσουνε λάδι να καίει ή δούν καπνό να βγαίνει απο τις καλαμωτές και τα κεραμίδια, σκαρφαλώνουν αθόρυβα στη σκεπή και πάνε στην καμινάδα. Τότε βλέπουν τις τηγανίδες να χορεύουν μέσα στο τηγάνι και τις λιγουρεύονται. Επειδή όμως είναι ψηλά και δεν τις φτάνουνε, απο τον εκνευρισμό τους όλα μαζί κατουράνε μέσα στο τηγάνι. Τότε το λάδι αρχίζει να τσιτσιρίζει και να χύνεται και η φωτιά σβήνει. Oι καλικάτζαροι εξαφανίζονται.

Τη στάχτη που έχουν κατουρήσει δεν την χρησιμοποιούν στη μπουγάδα οι γυναίκες άλλα την παίρνουν και την σκορπάνε στα χωράφια για να διώξουνε τα υπόλοιπα αερικά και τελώνια που βρίσκονται στον απάνω κόσμο εκεινες τις ημέρες μέχρι των φώτων.

Το σπίτι στο οποίο έχουν κατουρήσει  καλικάτζαροι θα υποφέρει όλο το χρόνο απο κακοτυχία.

Αυτό το δωδεκαήμερο γυναίκες και παιδιά ξεχύνονται και μαζεύουν ρίκια,χαμολιούς και αφάνες. Όταν φτάσουν στο σπίτι θα πάρουν τους χαμολιούς και θα τους σκορπίσουν μέσα στο σπίτι σε κάθε γωνιά και απάνω στο φούρνο. Θα χρησιμοποιήσουν τις αφάνες για να κλείσουν κάθε τρύπα στο σπίτι, ακόμα και στην κλειδαρότρυπα για να μην μπορούν να μπούν οι καλικάτζαροι μέσα. Τα ρίκια θα τα κάψουν στη φωτιά και μετά θα τα πάρουν και θα λιβανίσουν με αυτά όλο το σπίτι, για να ξορκίσουν τα καταραμένα τα Τσιλικρωτά.

Οι γρίες πρίν βγούν απο το σπίτι φροντίζουν να καλύψουν τις τρύπες των παπουτσιών τους για να είναι ασφαλής.

Ένα γνωστό τραγούδι για τους Καλικάτζαρους στη Μάνη που λέγεται μέχρι σήμερα:

Αρορίτες είμαστε,
αραρά γυρεύουμε
τηγανίδες θέλομε
τα παιδιά τα παίρνουμε
ή το (γ)κούρο ή τη (γ)κότα
ή θα σπάσαμε τη (μ)πόρτα.

ΠΗΓΕΣ

  • Νικόλαος Πολίτης «Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού:Παραδόσεις-Μέρος Β’»
  • Κυριάκος Κάσσης «Λαογραφία της Μέσα Μάνης Β’ Τόμος»
  • Κώστας Πασαγιάννης «Τα πρώτα παραμύθια»

Δίκαιο στη Μάνη: Ο Γδικιωμός

fdhs

Η απουσία κρατικής εξουσίας και γραπτών νόμων στη Μάνη, είχε σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία άγραφων νόμων, οι οποίοι διαμόρφωναν την κοινωνική συμπεριφορά των Μανιατών και διευθετούσαν τις τυχόν διαφορές τους.

Οι νόμοι αυτοί επικεντρώνονταν κυρίως στη διαφύλαξη της οικογενειακής τιμής και επιβίωσης των μελών της. Γι’ αυτό ήταν αποδεκτοί από όλους και τυχόν παράβαση αυτών ήταν κοινωνικά μη αποδεκτή πράξη και στιγμάτιζε το οικογενειακό κύρος.

Ο γδικιωμός ή δικιωμός (από το εκ-δικιωμός, γδικιώμαι-εκδικιώμαι) ήταν ο τρόπος ανταπόδοσης του άδικου σε κάποιον. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη βεντέτα, η οποία ήταν άγνωστη στη Μάνη. Δεν θεωρούνταν αυτοδικία διότι κατά το γδικιωμό το άτομο δεν απένεμε δίκαιο αυτόβουλα, αλλά έπραττε πειθαρχημένα και βάσει των νόμων και των διαταγών της οικογένειας.

Αναλυτικότερα:

Κάποιος Μανιάτης μπορούσε να παρεξηγηθεί με κάποιον άλλο για έναν συγκεκριμένο λόγο. Τότε ή γινόταν μονομαχία ή καλούνταν ‘’οχτροί’’ .

Σ’ αυτή την περίπτωση συγκαλούνταν οικογενειακό συμβούλιο, η Γεροντική ή γινότανε κοινή Γεροντική και από τις δύο οικογένειες. Η επίλυση του θέματος μπορεί να γινότανε ειρηνικά ή να αποφασιζόταν ότι μόνη λύση είναι η σύγκρουση των οικογενειών. Αν η απόφαση ήταν ο πόλεμος, τότε η έχθρα ανάμεσα στις πατριές γινόταν γνωστή σε όλο το χωριό χτυπώντας τις καμπάνες των εκκλησιών και άλλα ηχηρά αντικείμενα, δηλώνοντας ότι οι τάδε ‘’άνοιξασι όχτρητα’’ με τους τάδε. Με αυτό τον τρόπο οι οικογένειες του χωριού διάλεγαν συμμάχους ενώ οι αδιάφοροι παρέμεναν εκτός των εχθροπραξιών και κρύβονταν ή απομακρύνονταν έως ότου τελειώσει ο πόλεμος. Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα κάθε άτομο της μιας οικογένειας είχε το δικαίωμα να σκοτώσει οποιονδήποτε της άλλης.

Ο πυροβολισμός ή η δολοφονία κάποιου πριν από την επίσημη έναρξη των εχθροπραξιών, θεωρούνταν ανεπίτρεπτη και ο δολοφόνος μαζί με την οικογένειά του άνανδροι και τιποτένιοι.

Κυριότεροι στόχοι ήταν τα αρσενικά παιδιά, τα οποία ήταν σε θέση να διαφυλάξουν την ακεραιότητα της οικογένειας κι ακόμα περισσότερο οι καλύτεροι, οι ‘’κάλλιοι’’ της κάθε πατριάς, δηλαδή οι πιο δυνατοί, οι πιο μορφωμένοι και οι πιο ισχυροί.

Τα θηλυκά έρχονταν σε δεύτερη μοίρα. Υπήρχαν φορές όπου οι κοπέλες αν δεν υπήρχαν αρσενικά στην οικογένεια έπαιρναν το νόμο στα χέρια τους για τη δικαίωση του χαμένου πατέρα, αδερφού, γιού.

Αν κάποιος εδικήωνε, έπρεπε να ξαπροσκελίσει το ντουφέκι του ή να κάνει ‘’σταυροποίο’’ (σχήμα σταυρού) στον τόπο όπου έγινε το φονικό, για να μην τον <<κυνηγά το αίμα του σκοτωμένου>> και σκοτωθεί γρήγορα από τους αντεκδικητές.

Αυτός που σκότωνε στα πλαίσια του δικιωμού , δεν θεωρούνταν εγκληματίας. Ούτε αυτός που ‘’δικηώνει’’. Οι ίδιοι μπορεί να μην ήθελαν να σκοτώσουν, αλλά να εκτελούν τις εντολές της οικογένειας προσπαθώντας να διαφυλάξουν την τιμή της, ωθούμενοι από τους νόμους και τους κανόνες της κοινωνίας.

Ανά περιόδους οι πατριές πραγματοποιούσαν ανακωχή, την λεγόμενη τρέβα. Συνηθέστεροι λόγοι για ανακωχή ήταν οι αγροτικές δουλειές, οι γιορτές (γάμος, βαφτίσια) ή απειλή από κάποιο εξωτερικό εχθρό.

Σκοπός ήταν η πλήρης εκμηδένιση της αντίπαλης πατριάς, ούτως ώστε τα υπολείμματά της να διασκορπιστούν σε άλλες περιοχές και να αποκατασταθεί η ηρεμία στην οικογένεια. Μια οικογένεια μπορούσε να δώσει τέλος στις συγκρούσεις ζητώντας συγνώμη από την άλλη, με καθορισμένο τελετουργικό τρόπο. Αυτός ο συμβιβασμός ήταν το λεγόμενο ψυχικό. Έτσι δηλωνόταν ανοιχτά η ήττα της οικογένειας, κάτι που όμως δεν το προτιμούσαν οι περήφανοι Μανιάτες, διότι το θεωρούσαν πλήγμα για την τιμή τους.

Υπήρχαν περιπτώσεις όπου και οι δύο μεριές προχωρούσαν σε συμβιβασμό επί ίσοις όροις, στην λεγόμενη ψυχαδερφοσύνη. Εκεί εκπρόσωποι και των δύο πατριών έδιναν τα χέρια και τελείωναν τις όποιες διαφορές μεταξύ τους.

ΠΗΓΕΣ:

  • Κυριάκος Δ. Κάσσης-Λαογραφία Της Μέσα Μάνης
  • Ελευθ. Π. Αλεξάκης-Τα γένη και η οικογένεια στην παραδοσιακή κοινωνία της Μάνης

Ο Ξεβγάρτης Στην Μανιάτικη Παράδοση

Ένα απο τα γνωστότερα έθιμα της Μανιάτικης παράδοσης είναι ο Γδικιωμός. Όταν δύο οικογένειες αποφάσιζαν να ανοίξουν ”όχτρητα”(έχθρα), λίγα πράγματα μπορούσαν να εμποδίσουν ή να αναβάλλουν τις συγκρούσεις.

Ένα απο αυτά ήταν το Ξέβγαρμα. Όταν κάποιος ήθελε να κυκλοφορήσει δημόσια, χωρίς τον κίνδυνο να τον σκοτώσει κάποιος απο την αντίπαλη οικογένεια, τότε έπρεπε να συνοδεύεται απο τον Ξεβγάρτη.

Ο Ξεβγάρτης ήταν ένα άτομο απο ισχυρή οικογένεια, ουδέτερη ως προς τον πόλεμο. Οι εχθροί δεν τολμούσαν να χτυπήσουν τον Ξεβγάρτη ή τον προστατευόμενό του, γιατί τότε η οικογενειά του θα συμμαχούσε με αυτή του προστατευόμενου και θα γινόντουσαν πιο ισχυροί. Για να είναι σεβαστός ο Ξεβγάρτης έπρεπε να είναι απο αξιόλογο γένος και όχι απο αχαμνόμερη οικογένεια αλλιώς διέτρεχαν και ο ίδιος και ο προστατευομενός του.

«του μπάρμπα του Μπουγιουκλή εξέβγαινε και το ραβδί»

Παλιό Λαγιάτικο δίστιχο που αναφέρεται στο ισχυρό γένος των Μιχαλακιάνων. (Βουγιουκλάκηδων)

Ο Ξεβγάρτης δεν γινόταν να συνοδεύει κάθε μέρα το ίδιο πρόσωπο, αλλιώς θεωρούταν η πράξη του κοροϊδία πρός τους εχθρούς και δεν δεχόντουσαν το Ξέβγαρμα.

Πολλές φορές αν το σόι του Ξεβγάρτη ήταν ιδιαιτέρως ισχυρό, το ρόλο μπορούσε να αναλάβει όχι μόνο ενήλικας άντρας αλλά και γυναίκα ή παιδί. Υπήρχαν και περιπτώσεις όπου κάποιος μπορούσε να περάσει μπροστά απο τα σπίτια της αντίπαλης οικογένειας κρατώντας μόνο κάποιο προσωπικό αντικείμενο του Ξεβγάρτη ( Μαγκούρα, κομπολόι,τσιμπούκι κ.α).

φεύγει κι ο δήμος στο βουνί μα δίχως να χει ξεβγαλτή

Απο το μοιρολόι του Δήμου Τζανάκου

Ξεβγάρτης μπορούσε να θεωρηθεί και ένας ξένος, μη Μανιάτης. Οι Μανιάτες απο σεβασμό δεν χτυπιόντουσαν μπροστά σε ξένους. (…αυτοί δεν γνωρίζουν τα μανιάτικα).Τη νύχτα σπάνια γινόταν ξέβγαρμα, γιατί κάποιος μπορούσε να επιτεθεί επικαλούμενος τη δικαιολογία, ότι δεν ήταν ευδιάκριτος ο ξεβγάρτης και ο προστατευομενός του.

Στο παρακάτω μοιρολόι γίνεται άλλη μια αναφορά για τον Ξεβγάρτη και το ρόλο του.

Της Βγενικής

Ψηλοχαμπήλωσε σουκιά,

για να ξανανοίξω τα βουνά

κι’ όλα τα λειροχάλικα,

μην έρχεται ο Ληγόρης μου,

στην Καλαμάτα, πώλειπε

Μήπως και πάει από ψηλά,

και πάει στον κουμπαρώνε μας

στα Μαυρομιχαλιάνικα,

του βάλασι ψωμί έφαε,

του δώκασι κρασί έπιε,

κι απέει τον ερωτήσασι

μη θέεις κουμπάρε ξεβγαρτή,

κείνου του φάνη σα ντροπή

και σα μεγάλη προσβολή

Έδωκε μια κι’ έφυγε,

το δρόμο, ου επάαινε,

στη λούμπα¹ την αθόλωτη

συναπαντήθησα οι γιοχτροί²

σα φίλοι εχωρίσασι,

Μα με τον πιζωκολισμό,

εκείνοι ήτα εξ’οκτώ

κι’εκείνο ήτα μοναχό

Μνιά μπαταριά³ του δώκανε

και χάμου τον ξαπλώσανε

  1. Λακούβα-Λάκος
  2. Εχθροί
  3. Πυροβολισμός < λατινική λέξη  battuo (χτυπώ)

Ο θεσμός της Σύγκριας

Η Σύγκρια είναι ένα αρχαίο έθιμο που συναντάται στη Μάνη τουλάχιστον από τα μέσα του 17ου αιώνα (το πιο πιθανό ακόμα παλαιότερα) και φτάνει μέχρι και το 1930.

Σύμφωνα με αυτό εάν η πρώτη σύζυγος ενός Μανιάτη δεν έκανε παιδιά ή γεννούσε μόνο θηλυκά, τότε ο άνδρας είχε το δικαίωμα να πάρει μια δεύτερη σύζυγο και να τη φέρει στο σπίτι.

Ο όρος πιθανότατα προκύπτει απο τη λέξη συγκυρία (συν+κυρία).

Σαν πράξη θεωρούνταν δικαιολογημένη και όχι κατακριτέα, ειδικότερα εάν αυτός που την εφήρμοζε ήταν σοϊλής απο Νικλιάνικη οικογένεια.

Αυτό μπορεί να αιτιολογηθεί στο ότι η κοινωνική οργάνωση της Μάνης βασιζόταν στην δύναμη των οικογενειών και κατ’επέκταση στους άνδρες που μπορούσαν να την υπερασπιστούν. Σκοπός κάθε Μανιάτικης  πατριάς ήταν να αυξήσει τη δύναμή της μέσω της γέννησης αρσενικών. Εάν κάποια γυναίκα δεν έκανε παιδιά ή έφερνε στον κόσμο μόνο θηλυκά τότε η πατριά αποδυναμωνόταν και υπήρχε κίνδυνος να σβηστεί και το όνομα της οικογένειας. Αυτό ήταν ακόμα πιο επικίνδυνο για τις »δυνατές» οικογένειες, των καπετάνιων και των Νικλιάνων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η απόκτηση αρσενικών ήταν ζήτημα επιτακτικής ανάγκης για την επιβίωση της κάθε οικογένειας.

Η καινούργια γυναίκα έπρεπε να είναι νέα και όμορφη για να κάνει όμορφα και δυνατά παιδιά. Οι Μανιάτες πίστευαν πολύ στην κληρονομικότητα, για αυτό στο σόι της γυναίκας έπρεπε να έχουν αποκτήσει αρκετά αρσενικά, για να δώσει και αυτή με τη σειρά της πολλά.

Η κοπέλα αυτή συνήθως καταγόταν από κατώτερη οικογένεια φαμέγιων και η συμφωνία γινόταν με αντάλλαγμα προς αυτή ή τους συγγενείς της, π.χ προσφορά κτημάτων, χρημάτων ή ακόμα και την αποκατάσταση κάποιων εκ των αδελφών της με μέλη της οικογένειας.

Η μεταφορά της στο καινούργιο σπίτι γινόταν το βράδυ για να αποφευχθούν τυχόν σχόλια.

Η νόμιμη σύζυγος συμβίωνε με την καινούργια αλλά είχε περισσότερα προνόμια και η σχέση τους θα μπορούσε να παρομοιαστεί με τη σχέση νύφης-πεθεράς. Η καινούργια γυναίκα όφειλε να σέβεται και να υπηρετεί την πρώτη σύζυγο. Η δεύτερη γυναίκα ποτέ δεν εμφανιζόταν δημόσια μαζί με την πρώτη, δεν μπορούσε να κάτσει στο τραπέζι για φαγητό μαζί της, είχε ξεχωριστό δωμάτιο ή και σπίτι για να υποδέχεται τους συγγενείς της, ενώ τον ρόλο της οικοδέσποινας σε γιορτές τον αναλάμβανε η πρώτη σύζυγος.

Οι ισορροπίες βέβαια πολύ εύκολα μπορούσαν να αλλάξουν. Εάν η καινούργια γυναίκα έκανε αρσενικά παιδιά, τότε το πάνω χέρι έπαιρνε αυτή. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ο άντρας έκανε δεύτερο γάμο παράλληλα με τον πρώτο ενώ μετά την απελευθέρωση χώριζε από την πρώτη του γυναικά και παντρευόταν την δεύτερη.

Ο χωρισμός γινόταν βάση συμφωνίας του άνδρα και της γυναίκας ή των συγγενών της διότι δεν υπήρχε το διαζύγιο τότε στη Μάνη. Ο μόνος τρόπος για να διώξει ο άντρας τη γυναίκα από το σπίτι ήταν μόνο σε περίπτωση μοιχείας και εφόσον δεν την σκότωνε ο ίδιος ή τα αδέλφια της. Αν χώριζαν συναινετικά λοιπόν έδινε σαν αποζημίωση ένα κομμάτι γης ή κάποιο χρηματικό ποσό στην πρώην γυναικά του.

Υπήρχαν περιπτώσεις κατά τις οποίες η πρώτη γυναίκα υιοθετούσε το παιδί της δεύτερης ή το βάφτιζε ούτως ώστε να γίνουν καλύτερες οι σχέσεις μεταξύ των δύο γυναικών. Το παιδί καλούσε και τις δύο γυναίκες μητέρα και μπορούσε να κληρονομήσει την προίκα και της πρώτης συζύγου.

Σε περίπτωση που η δεύτερη σύζυγος δεν αποκτούσε παιδιά, τότε μετά το θάνατο του άντρα, η πρώτη σύζυγος μπορούσε να τη διώξει νόμιμα από το σπίτι.

Υπήρχαν περιπτώσεις βέβαια όπου αποκαλούσε η μία την άλλη ‘’αδερφή’’ και η συμβίωσή τους ήταν αρμονική.

Τρίτη γυναίκα δεν μπορούσε να πάρει κάποιος, διότι εάν δεν είχε καταφέρει να τεκνοποιήσει με τις δύο πρώτες γυναίκες, τότε ήταν αποδεδειγμένη η στειρότητά  του. Ο δεσμός ανάμεσα στις δύο γυναίκες μπορούσε να είναι και στενότερος.

Ο ρόλος του θεσμού όπως φαίνεται δεν ήταν για την ικανοποίηση της σεξουαλικής επιθυμίας των αντρών, όπως συμβαίνει με άλλους λαούς, αλλά γίνεται κυρίως για το λόγο της έλλειψης αρσενικών παιδιών στην οικογένεια. Με το πέρασμα του χρόνου ο θεσμός αλλοιώθηκε και οι άντρες άρχισαν να παίρνουν δεύτερες γυναίκες αφού είχαν αποκτήσει αρσενικά παιδιά με την πρώτη τους σύζυγο.

Με την εξαφάνιση των μεγάλων Μανιάτικων οικογενειών, μέχρι και τα μέσα δηλαδή του 20ου αιώνα, ο θεσμός της σύγκριας έπαψε να υπάρχει.

Θεσμοί Της Μάνης – Η Πατριά-Συντροφιά

 Οι κοινωνικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας στον γεωγραφικό χώρο της Μάνης, σε συνδυασμό με τα πανάρχαια έθιμα της λακωνικής χερσονήσου, καθώς επίσης οι επαφές των Μανιατών με τους Ενετούς και τους Τούρκους οδήγησαν στην δημιουργία ιδιαιτέρων θεσμών όπως αυτών της πατριάς, συντροφίας και καπετανίας.

Η Μάνη επί της ουσίας ουδέποτε τέθηκε υπό Τουρκικό έλεγχο έτσι ο νόμος που τέθηκε σε εφαρμογή σε αυτόν τον ανυπότακτο τόπο ήταν ο  νόμος του ισχυρού. Παρόμοια χαρακτηριστικά εμφανίζονται και σε άλλες περιοχές του κόσμου με παρόμοιο απείθαρχο σε κεντρική εξουσία πνεύμα. ( Αλβανία, Αραβία κ.ά ). Εκτός των δύσκολων κοινωνικών συνθηκών λόγω των οικογενειακών σπαραγμών για το ποιος θα επικρατούσε σε μια φλούδα γης με περιορισμένους οικονομικούς πόρους, είχαν να αντιμετωπίσουν και τις συνεχείς επιθέσεις των Τούρκων και των πειρατών.

Μέσα σε αυτήν την  εκρηκτική κατάσταση ο άνθρωπος ήταν φυσικό να στραφεί προς την οικογένεια του. Ας μην ξεχνάμε ότι για κάθε άνθρωπο η οικογένεια σε δύσκολες στιγμές είναι το καταφύγιο του. Ωστόσο η κοινωνική διάστασή της στην Μάνη απέκτησε με το πέρασμα του χρόνου συγκεκριμένα θεσμικά χαρακτηριστικά.

Η κάθε οικογένεια λοιπόν κλείστηκε και στηρίχτηκε στα μέλη της. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Μάνη δημιουργήθηκαν οι περισσότεροι οικογενειακοί οικισμοί, που διατηρούνται πολλοί ως σήμερα από οποιοδήποτε άλλο μέρος της Ελλάδας. Η κάθε οικογένεια ανάλογα με την ισχύ των όπλων της (ανδρών της) δέσμευε μια περιοχή και επέβαλε τους κανόνες της. Πολλές περιοχές της Μάνης φέρουν ως σήμερα ονόματα αρχοντικών οικογενειών που έκριναν κάθε περιοχή. (Νικλιάνικο, Φωκάς, Τρυγονάς, Μαλεύρι…). Οι ισχυρές οικογένειες λέγονταν σοϊλήδες οι οικογένειες που ακολουθούσαν τους κανόνες λέγονταν αχαμνόμεροι.

Στην μέσα Μάνη ( Οίτυλο ως Ταίναρο ) το πλήθος των οικογενειακών οικισμών οδήγησε στον θεσμό της πατριάς. Με τον όρο αυτό εννοούμε την εκτεταμένη οικογένεια που συνδέεται με αιματοσυγγένεια. Οι οικογενειακοί οικισμοί οδήγησαν πολλές οικογένειες να αλλάζουν τα επίθετα τους μέσα στον οικισμό προκειμένου να ξεχωρίζουν. Για παράδειγμα στους Μιχαλακιάνους της Βάθειας ανήκουν ο Μητσάκος, ο Ορφανάκος, ο Αγγελάκος κ.ά. άσχετα αν δεν γράφονται Μιχαλακάκος. Όλοι τους ανήκουν στην ίδια πατριά.

Η κάθε πατριά είχε συγκεκριμένο οικιστικό χώρο. Πολλές πατριές μαζί δημιουργούσαν χωριό. (Λάγια). Το ανώτατο όργανο αποφάσεων σε κάθε πατριά ήταν η γεροντική. Τα μέλη της αποφάσιζαν τις κινήσεις της οικογένειας σε περιπτώσεις έχθρας ή συμφιλίωσης. Κάθε οικογένεια εκπροσωπείτο στην γεροντική με ανάλογα μέλη.

Ο τυπικός μανιάτικος οικισμός προέβλεπε η κάθε πατριά να έχει έναν συλλογικό πύργο (ανήκε σε όλους) και γύρω από αυτόν αναπτύσσονταν τα υπόλοιπα σπίτια της πατριάς και των κλάδων της. Ο ηγέτης- εκπρόσωπος κάθε οικογένειας λεγόταν το κεφαλάρι της γενιάς ωστόσο δεν έπαιρνε μόνος αποφάσεις διότι τα μέλη της πατριάς ήταν εσωτερικώς εξισωμένα. Ωστόσο υπάρχουν οικογένειες που δεν τεμαχίστηκαν ονομαστικά λόγω προσκόλλησης στο παλαιό όνομα τους.

Η αιματοσυγγένεια ήταν τόσο σημαντική μεταξύ των μελών μιας πατριάς που σε περιπτώσεις έχθρας ακόμα 10ου βαθμού συγγενείς συμμετείχαν. Ο πιο δυνατός, έξυπνος, μορφωμένος άνδρας της πατριάς ονομαζόταν ο κάλλιος της γενιάς.

Γιατί το αίμα,  αίμα μου

Γιατί το κρέα, κρέα μου

Γιατί το αίμα αναπηδά

Σκίζει λαιγκάδια και βουνά

Χτίζει γιοφύρια και περνά

————————————

Το αίμα νερό δεν γίνεται

Κι άμα γενεί δεν πίνεται

 

Πολλές φορές συνέβαινε μια ισχυρή πατριά να συμμαχεί με μια ασθενέστερη πιο μικρή για λόγους ασφάλειας ή για να βοηθούνται σε περίπτωση έχθρητας. Δεν είναι λίγες μάλιστα οι φορές που μεγάλες πατριές συσσωματώνουν άλλες μικρότερες και γράφονταν με δύο επίθετα.  Οι συμμαχίες αυτές που αναπτύχθηκαν κυρίως στην μέσα Μάνη ονομάζονται συντροφίες.

Τέτοιες για παράδειγμα ήταν οι Μπαθροταγαρουλιάνοι του Κούνου ή οι Γιαννακομιχελιάνοι της Λάγιας. Οι συντροφίες αυτές λειτουργούσαν σαν ενιαίο οικογενειακό σύνολο. Δεν είναι λίγες οι φορές που μέλη ίδιας πατριάς σκοτώνονται μεταξύ τους ενώ μέλη μιας συντροφίας αν και δεν τους δένει αιματοσυγγένεια έχουν ειρηνική συνύπαρξη σεβόμενοι ο ένας τον άλλον.