Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΚΗΣ ΠΕΤΡΙΝΑΣ

Αναδημοσίευση άρθρου Ιορδάνη Δημακόπουλου (διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου)

%cf%83%cf%87%ce%b5%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%bc%ce%bc%ce%b1

Σχεδιάγραμμα του χωριού Πετρίνα

Ή Κώμης «Εκφρασις τοϋ συνδεομένου προς τους Παλαιολόγους «νομοφύλακος ‘Ιωάννου
διακόνου τοϋ Ευγενικού» έχει συνταχθεί, ίσως στό β’τέταρ. τοϋ 15ου αι.,
μετά άπό επιτόπια επίσκεψη και μέ αφορμή τήν ανάληψη θέσεως ή καί παροχή δικαιωμάτων
άμεσα ή έμμεσα σχετιζομένων μέ τή Λακωνική Πέτρινα, τή «χρηστή κώ-
μη’Ότήν όποια καί αναφέρεται.Παρά τή σημασία τοϋ κειμένου γιά τήν ανασύνθεση
της είκόνας ‘ενός υστεροβυζαντινού χωριού ή τήν ιστορική γεωγραφία καί μνημειακή
τοπογραφία της περιοχής του, ή «Εκφρασις δέν είχε απασχολήσει τήν έρευνα.
Σ’αυτήν περιέχεται πάντως καί ή αρχαιότερη μνεία ενός κοινοτικού πύργου,
πoύ βρισκόταν επάνω σέ λόφο, στό μέσον τού χωριού, καί είχε κτισθεί άπό
τους κατοίκους,οι όποιοι μάλιστα τόν είχαν ήδη χρησιμοποιήσει γιά τήν άντί-
μετώπυη επιδρομέων άπό γειτονική περιοχή.

Στά 1554, ή Πέτρινα εμφανίζεται στό χάρτη τού Agnese (Petina), ένώ ό Άμβρ.
Φραντζής καταχωρεί τρείς πύργους στον προεπαναστατικό οικισμό, στον κατάλογο
των πύργων των Τουρκαλβανών της Μπαρδούνιας, πού είχαν εγκατασταθεί εκεί άπό
τό 1715 γιά νά τήν εγκαταλείψουν πανικόβλητοι στις πρώτες ημέρες τού ‘Αγώνα.
Στά 1892,0 Κ. Νεστορίδης,στήν πρώτη έκδοση της ‘Εκφράσεως, σημειώνει, μέ τήν
ίδια όμως ανακρίβεια,τήν ύπαρξη θεμελίων, δήθεν, τοϋ πύργου μέσα στό χωριό.

%cf%80%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%af%ce%bd%ce%b1-2

ο πύργος της βυζαντινής περιόδου από τo Google Earth – street view

«Ομως, στή σημερινή Πέτρινα, δ μοναδικός πύργος πού εξακολουθεί νά υφίσταται,
καί μάλιστα άθικτος σχεδόν καί ακέραιος, είναι ακριβώς ό Παλαιολόγειος πύργος
της. ‘Υψώνεται επιβλητικότατος μέσα σέ μεγάλη αυλή,πάνω στην δδ. Θαλή Κουτού-
πη (βλ. τοπογρ., άρ. 1), προς Ν της κεντρικής πλατείας (άρ. 8). Ή θέση του
πάνω σ’έναν άπό τους λόφους της Πετρίνας, σέ συνδυασμό προς τήν Παναγίτσα,τήν
παλιότερη εκκλησία τού χωριού, πολύ χαμηλότερα (άρ. 2), ένα δρομικό κτίσμα στεγασμένο
μέ οξυκόρυφη καμάρα ενισχυμένη μέ σφενδόνιο,πού πρέπει νά ταυτισθεί μέ
μιά άπό τις τρείς εκκλησίες πού μνημονεύει δ Ευγενικός, προσδιορίζει τή θέση
καί τή σημαντική έκταση πού κάλυπτε ή υστεροβυζαντινή Πέτρινα.

παραδοσιακό σπίτι στην Πετρίνα (http://www.exploring-greece.gr)

Τό κτήριο, μοναδικό είδος πύργου της εποχής, παρουσιάζει συγκεκριμένες όμοιότητες προς τά αρχοντικά καί σπίτια τοϋ Μυστρά, καθώς όμως και προς έναν τύπο πύργων
τοϋ τουρκοκρατούμενου Μοριά,ή ύπαρξη και. διάδοση των όποιων μαρτυρεΐται άπό
τό 1671. Πρόκειται γιά άνωγοκάτωγο,πλατυμέτωπο κτίσμα, τοϋ τύπου Β πού διακρίνει
δ ‘Ορλάνδος στο Μυστρά, έξ. διαστ. 6 Χ 14 μ.καί ύψους 10 μ., περίπου,μέ κα-
μαροσκέπαστο Ισόγειο, μέ δύο τοξωτά ανοίγματα στή βόρεια πλευρά, καί μεγάλη αίθουσα
(τρίκλινος) στον όροφο,μέ δυό άντικρυστά θυρώματα εισόδου καί επτά συνολικά
παράθυρα. Σέ επαφή προς τή νότια πλευρά του, υφίσταται καί δεύτερο όρθογώ-
νικδ κτίσμα, λίγο στενότερο, μέ καμαροσκέπαστο ισόγειο καί αρχικό όροφο, τό όποιο
όμως φαίνεται μάλλον νά αποτελεί, μαζί μέ τήν έξ.σκάλα του καί ένα ημικυκλικό
«κλουβί», μεταγενέστερη προσθήκη. Οι τοίχοι είναι κτισμένοι μέ αργούς λίθους
καί πήλινα όστρακα καί μόνον στις γωνίες υπάρχουν λαξευτοί γωνιόλιθοι. «Ολα
τά ανοίγματα είναι τοξωτά,μέ όρθογωνικά όμως πλαίσια,πάνω άπό τό άνώφλι των
όποιων εκτείνεται ανακουφιστικό ημικυκλικό τόξο, άπό εναλλάξ αψιδόλιθους καί
πλίνθους, τριγυρισμένο άπό λεπτή ταινία τούβλων. Στά στηθαία των παραθύρων, καθώς
καί στην όρθογωνική καταχύστρα,πάνω καί πλάγια στό θύρωμα της βόρειας πλευράς,
προεξέχουν ζεύγη μεγάλων πέτρινων φουρουσιών,ειδικού προορισμού. Ή προσπε’-
λαση, κατευθείαν στον όροφο,γινόταν μέ αιρετή σκάλα ή μέ συνδυασμό κτιστής σκάλας,
σέ απόσταση, καί αιρετού σανιδώματος. ‘Εκατέρωθεν των παραστάδων της εισόδου
στον δροφο, εκεί ακριβώς όπου σέ κτήρια του Μυστρά υπήρχαν πλίνθινοι σταυροί
μέσα σέ πλαίσιο άπό τούβλα, εδώ έχουν έντοιχισθεϊ άποτμήματα επιτύμβιων μάλλον
στ»|^ών, μέσα σέ πλαίσιο,μέ παραστάσεις ανδρικής καί γυναικείας μορφής,αντίστοιχα,
πού πρέπει νά προέρχονται άπό τό κοντινό Γύθειο,τήν παράκτια εκείνηπεριοχή γιά τήν όποια ό Ευγενικόςαναφέρει «τείχους ίχνη καί πύργων καί θεάτρου καί οικημάτων αρχαιοτάτων καί αγαλμάτων λείψανα» .

Παρατηρήσεις

Η Πετρίνα σήμερα υπάγεται στον δήμο Ανατολικής Μάνης. Ωστόσο επί Τουρκοκρατίας υπαγόταν στα Βαρδουνοχώρια τα οποία τα κατείχαν οι Τούρκοι. Ο Αμβρόσιος Φραντζής αναφέρει τρεις πύργους στους οποίους διέμεναν Τούρκοι και Αλβανοί αγάδες. Σήμερα δεν σώζονται άλλοι πλην του αναφερόμενου. Το ύψος του 10μ, θεωρείται αρκετά ψηλό μιας και την εποχή που χτίστηκε τα περισσότερα σπίτια της περιοχής δεν ξεπερνούσαν τα 5μ.

ΠΗΓΕΣ

  1. Ιορδάνη Δημακόπουλου «ο Παλαιολόγειος Πύργος της λακωνικής Πετρίνας» 5ο Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και τέχνης, Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, Αθήνα 1985.
  2. Google Earth – street view
Advertisements

Πεταλίδι- Η Αποικία Των Μανιατών (Α’ Μέρος)

Ο Καποδίστριας είχε αποφασίσει να παραχωρήσει εκτάσεις γης και ακίνητα πρώην Τουρκικής ιδιοκτησίας σε αγωνιστές της επανάστασης του 1821 ώστε να ανταμειφθούν από την πολιτεία για τις εκδουλεύσεις τους αλλά και για να κλείσει τελικά το ζήτημα των «εθνικών γαιών» που είχε δημιουργηθεί. Το σχέδιο αυτό πάγωσε μετά την δολοφονία του. Η έλευση του Όθωνα στην Ελλάδα εξασφάλισε πολιτική σταθερότητα και τελικώς με βασιλικό διάταγμα που δημοσιεύτηκε στο Φ.Ε.Κ 25 του 1834 ξεκίνησε η παραχώρηση «εθνικών γαιών» στους δικαιούχους.

Ο αρχηγός της αποικίας Νικόλαος Πιεράκος 

Την ευκαιρία άδραξε ο Νικόλαος Πιεράκος Μαυρομιχάλης ο οποίος θέλοντας να ξεφύγει από τους επιθετικούς συγγενείς του στην Μάνη ανέλαβε την δημιουργία αποικίας, όπως ονομάστηκε, στην Μεσσηνία και συγκεκριμένα στο έρημο τότε Πεταλίδι. Αν και στην αρχή υπήρχαν αντιδράσεις από την δημογεροντία Κορώνης η οποία δεν ήθελε κοντά της ξένους αποίκους, τελικώς οι αντιδράσεις κάμφθηκαν και ο εποικισμός ξεκίνησε ήδη από το 1834. Το σχέδιο του οικισμού χαράχθηκε από τους Βαυαρούς Γ. Κόλμαν και Χ. Στράουβ. Η συνολική έκταση που αποδόθηκε στον Νικόλαο Πιεράκο ήταν 200 στρέμματα.

Το Βαυαρικό αρχιτεκτονικό σχέδιο του Πεταλιδίου

Από τα αποκόμματα των εφημερίδων της εποχής μπορούμε να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της αποικίας, η οποία ήταν γρήγορη και επιτυχής. Ήδη το 1836 έχουν εγκατασταθεί πάνω από 200 οικογένειες στο Πεταλίδι και πάνω από 120 οικίες έχουν ανεγερθεί. Ένα χρόνο μετά, το 1837 το Πεταλίδι ήταν μια κωμόπολη με πολλές έτοιμες οικίες και άλλες να θεμελιώνονται. Έχει ήδη χτιστεί η εκκλησία. Η πρώτη εκκλησία του Πεταλιδίου ήταν η Ζωοδόχος Πηγή. Η οικοδόμησή της άρχισε αμέσως με την ίδρυση της κωμόπολης από τους Μαυρομιχαλαίους, οι οποίοι όταν ήρθαν στο Πεταλίδι αρχικά στρατοπέδευσαν σε εκείνη την περιοχή.

Ο Ιερός Ναός Της Ζωοδόχου Πηγής

Χαρακτηριστικό στοιχείο των Μανιατών του Πεταλιδίου ήταν και η μεταξύ τους ομόνοια απέναντι στους ξένους, αλλά και οι μεταξύ τους βεντέτες. Όπως θυμούνται οι παλαιότεροι κάτοικοι του Πεταλιδίου είτε και μέσα από τις αφηγήσεις των προγόνων τους, το Πεταλίδι έγινε συχνά τόπος αντιπαράθεσης μεταξύ των μανιάτικων οικογενειών. Συγκεκριμένα αναφέρουν ότι η κεντρική πλατεία του Πεταλιδίου έγινε συχνά πεδίο σύγκρουσης των Μανιατών και απόδειξη αυτού ήταν οι τρύπες από τις σφαίρες που υπήρχαν στις μουριές της πλατείας από τα πυρά που αντάλλασσαν οι οικογένειες μεταξύ τους.

Πολλοί κάτοικοι θυμούνται ακόμα Βεντέτες οικογενειών που είχαν αφήσει εποχή, τις οποίες για ευνόητους λόγους δεν μπορούμε να αναφέρουμε στην εργασία μας, καθώς οι μνήμες είναι ακόμα νωπές . Οι βεντέτες μεταξύ των οικογενειών άρχισαν να φθίνουν γύρω στο 1920, όταν άρχισαν να αναμειγνύονται με τους κατοίκους των γύρω χωριών, να κάνουν μεικτούς γάμους και να ξεφεύγουν από το αυστηρό εθιμικό δίκαιο που κουβαλούσαν από τη Μάνη.

Παρακάτω δημοσιεύουμε μερικά από τα μανιάτικα επώνυμα και το χωριό καταγωγής που μπορεί να βρει κάποιος στο Πεταλίδι.

1834 Παναγιωτούνης Οίτυλον

1836 Μαρτάκος Δρύαλον

1840 Σπυράκος, Δαιμονάκος Γέρμα

1844 Ξαρχάκος Σταυρί

1845 Αυγουλέας Τροχάλακας, Καραβίτης

1846 Καραμοϋζης Χαριά Κούνος

1847 Γρουσοΰζης (Γρουσουζάκος) Αρεόπολις, Ξαρχάκος Σταυρί

1848 Οικονομάκης Αρεόπολις

1850 Πικουλάκης Αρεόπολις, Μολώνης Πλάτσα

1851 Στραβόλαιμος Αρεόπολις

1852 Μαρκίδης (Μαρκέας) Κάμπος, Σταυρακόπουλος Βαχός,  Σουκαράς Σταυρί, Ψυλλάκος Σταυρί

1853 Δαμήλος Δολοί

1854 Γριβέας Οίτυλον, Μαριόλης Δρυ

1856 Καψάκος Σταυρί, Λουγκάνης Δρύαλον, Λεουτσάκος Κηπούλα

1858 Διπλαράκος Οίτυλον, Μωκάκος Σταυρί, Τσακάκος Κηπούλα

1859 Κουλιζάκος Παχιάνικα, Σκλαβόλιας Μπουλαριοί

1860 Μπαζίνας Οίτυλον

1862 Αλεμάγκος Ξεχώρι, Κορωναίος Αρεόπολις, Στεφανάκος Πύργος, Χιουτάκακος Κουσκούνι

1863 Αλαφρής Κοίτα, Μονέδας Παχιάνικα, Μιχαλαράκος Αρεόπολις

1864 Γιαννακάκος Κούνος, Σιφίλιας – Κουμεντάκος Μίνα, Τσακάκος Κηπούλα, Χορταρέας Πλάτσα, Κουράκος Κούνος

1866 Αλέπης Αρεόπολις, Γιδάκος Οχιά, Δικαιουλάκος Πύργος, Κατσιμαντής Κούνος, Λαδάς Πύργος

1866 Μαυρομιχάλης-Ροδίτης Αρεόπολις, Σάσσαρης Μέζαπον

1867 Ιατρόπουλος Οίτυλον, Μπραΐμης Έρημος, Μαλιαρίτης (Μαλιαράκος) Οχιά, Ξιφαράς Αρεόπολις, Πενταρβάνης Κηπούλα

1868 Καβαλλιώτης – Πετράκος Κάββαλος

1869 Γουρουνάς Πηγάδι – Πλάτσα, Παπαδάκος – Πιρούνιας Καφιόνα, Σκαφιδάς Κούνος, Γεωργίκος Πηγάδια

1870 Παρασκευάκος Σταυρί, Τρουπάκης Καρδαμύλη

1872 Λαγούδης Μπρίκι

1873 Κατσαράς Κηπούλα, Λαγιάκος Κοίτα, Μπαρελάκος Αρεόπολις

1874 Βλαστός Πανάγος, Παπαδόγγονας Κούνος

1875 Δαζέας Κάμπος, Καλογεράκος Κελεφά

1876 Βορεάκης Πύργος, Κουσουλάκος Αρεόπολις, Σασσανάκος Χαριά, Τσικρικάς Βάθεια

1877 Κουμεντάκος Αρεόπολις, Πασαρέας Κεχριάνικα, Τσιλιβαράκος Κουλούμι

1881 Τσιρίβας Δρυ

1882 Κουρεντζής Κυπάρισσος, Μπουκουβάλας Κάβαλλος, Μωράκος Αρεόπολις

1884 Κορκολιάκος-Δημάκος Κηπούλα

1886 Βαρδαλάς Κατωπάγκι, Καριζώνης Χαριά, Κατσιγιάννης Μηλιά, Στραβάκος Πύργος, Σπυριδάκος Κατωπάγκι

1887 Γαρδελάκος Κηπούλα, Γεωργουλάκος Σταυρί

1891 Αλμυράντες Κοίτα, Αγραπίδης Κοίτα

1896 Παχής  Παχιάνικα

1897 Πουλάκος Χαριά

1899 Πέτρουλας Οίτυλον

1901 Κοττέας Κεχριάνικα

1904 Δουράκης Καστάνια

1909 Λιέας Πραστίον

1917 Τσιτομενέας Ξεχώρι

Να σημειωθεί:

  • Ότι οι περισσότεροι άποικοι στο Πεταλίδι προέρχονταν από την Μέσα δυτική Μάνη όπως ακριβώς και ο Νικόλαος Πιεράκος Μαυρομιχάλης. Είναι δε ελάχιστοι οι Μανιάτες από την ανατολική Μάνη όπως ο Παχής και ο Μονέδας. Το πιο πιθανόν είναι να ήταν φίλοι και σύμμαχοι του οπλαρχηγού κατά την επανάσταση.
  • Ο Βλαστός παραδίδεται ότι ήταν ο πρώτος έποικος και ότι ήταν βοσκός.
  • Τα Στραβολεμαίικα που βρίσκονται δίπλα στο Πεταλίδι δεν αποκλείεται να προέρχονται από μέλη της οικογένειας Στραβόλαιμου της Αρεόπολης.

Πηγές

  1. 1.      http://lyk-petal.mes.sch.gr
  2. 2.      ΛΑΚΩΝΙΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΙ ΤΟΜΟΣ 19ος Δικαίου Βαγιακάκου «Το αρχείο του Νικόλαου Πιεράκου  Μαυρομιχάλη»
  3. 3.      www.mani-org.gr

Τα Λιτρίβια Της Μάνης

Ο χώρος και οι άνθρωποι 
Περιδιαβαίνοντας κανείς σήμερα τη Μάνη, είτε σαν επισκέπτης, είτε σαν ερευνητής, βρίσκεται αντιμέτωπος με τις γνωστές εικόνες των εγκαταλειμμένων, σιωπηλών οικισμών κατεσπαρμένων στο τραχύ τοπίο. Εδώ και δεκαετίες, το παραγωγικό δυναμικό της περιοχής, υπό την πίεση πολλαπλών προβλημάτων, οδηγήθηκε σε υποχρεωτική έξοδο και αστικοποίηση.

Σήμερα, στα χωριά της Μάνης, βρίσκονται ελάχιστοι κάτοικοι, συνήθως υπερήλικες, οι οποίοι είχαν παραμείνει εκεί ή επανέκαμψαν μετά από χρόνια απουσίας στα αστικά κέντρα της Αθήνας και του Πειραιά. Αυτοί απετέλεσαν τους βασικούς πληροφορητές της επιτόπιας έρευνας για το Μουσείο Ελιάς.

Θα εντυπωσίαζε ασφαλώς τους αμύητους το εύρος των γνώσεων και των αναμνήσεων των ανθρώπων αυτών σχετικά με τα παλαιά και νεότερα λιτριβεία της περιοχής τους. Δεν μπορεί, όμως, να φανεί περίεργο σε όσους γνωρίζουν την παραγωγική ιστορία της Μάνης και τον ρόλο της ελιάς σ’ αυτήν.

Η ένταση της σχέσης των κατοίκων της Μάνης με την καλλιέργεια και την επεξεργασία της ελιάς είναι τόσο μεγάλη ώστε μεταβιβάστηκε στους νεότερους και αποτυπώνεται με τρόπο ενυπωσιακό στις γνώσεις τους για τρόπους παραγωγής και επεξεργασίας που οι ίδιοι ουδέποτε βίωσαν προσωπικά.

Τα λιτριβεία και οι τύποι τους 
Πριν από οτιδήποτε άλλο ας υπενθυμίσουμε, πολύ συνοπτικά, τους βασικούς τύπους λιτριβείων που έως σήμερα έχουν λειτουργήσει για την παραγωγή του λαδιού στην περιοχή της Μάνης:
· Το «χάι-χουπ»: χειροκίνητος μύλος αποτελούμενος από τον «κύλιντρα» (κυλιντρικήπέτρα) και το «λιμπί» (αβαθή πέτρινη γούρνα με αυλό ροής ).
· Το χειροκίνητο και αργότερα ζωοκίνητο: «αλώνι» με ένα ή δύο λιθάρια και «πιεστήριο» (ξύλινο και αργότερα σιδερένιο) με «λιμπί» (πέτρινο ή ξύλινο).
· Το νεότερο «εργοστάσιο»: με χρήση μηχανικής και αργότερα ηλεκτρικής ενέργειας και αντίστοιχη διαφοροποίηση στον εξοπλισμό.
· Το πλέον πρόσφατο «φυγοκεντρικό».

Από το βιβλίο ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑ ΜΑΝΗΣ
ΚΥΡΙΑΚΟΥ Δ. ΚΑΣΣΗ

Το πέρασμα από τον ένα τύπο στον επόμενο, τεχνολογικά ανώτερο, είχε ως φυσικό επακόλουθο τη μείωση του αριθμού των εγκαταστάσεων: τα νέα, αποδοτικότερα λιτριβεία μπορούσαν να ικανοποιήσουν την παραγωγή με πιο «ξεκούραστο» και «καθαρό» τρόπο. Είναι εντυπωσιακή η διαφορά των αριθμών που αναφέρονται σε κάθε τύπο λιτριβείου: π.χ. στο Πραστείο (δήμος Λεύκτρου) δούλευαν 8 χειροκίνητα, τα τελευταία εκ των οποίων έως τα τέλη του 1930, τα οποία αντικαταστάθηκαν από 6 ζωοκίνητα και στη συνέχεια, περί τα τέλη του 1950, από 2 μηχανοκίνητα. Σήμερα λειτουργούν 2 φυγοκεντρικά.

Σε ελάχιστες περιπτώσεις συναντάμε μονάδες οι οποίες κατάφεραν ή έτυχε λόγω των συνθηκών να διανύσουν όλη την πορεία της τεχνολογικής εξέλιξης και άρα τα στάδια της αντίστοιχης παραγωγικής διαδικασίας. Χαρακτηριστικότερο, ίσως, παράδειγμα το λιτριβείο στο Δρυ (δήμος Οιτύλου) που λειτουργεί συνεχώς από το 1895 έως σήμερα.

Η διάνοιξη δρόμου και ο ηλεκτρισμός λειτούργησαν καταλυτικά στην οριστική εγκατάλειψη των παλαιού τύπου λιτριβείων και στην μερική αντικατάστασή τους από πιο σύγχρονα. Σε μικρούς ή απομονωμένους οικισμούς έπαυσαν να λειτουργούν οι μικρές μονάδες με αποτέλεσμα η επεξεργασία να μεταφέρεται στα μεγαλύτερα, συνήθως κεντρικότερα ή ευπροσπέλαστα χωριά, όπου ήδη είχαν αναπτυχθεί πιο εξελιγμένοι μηχανισμοί παραγωγής.

Η χωροθέτηση των εγκαταστάσεων
Τα λιτριβεία βρίσκονται συνήθως μέσα ή κοντά στον κεντρικό πυρήνα του χωριού.
Η χωροθέτηση των λιτριβείων έχει άμεση σχέση με τον τύπο τους. Συνήθως:
· οι παλαιότεροι τύποι, διάφορες παραλλαγές των χειροκίνητων και ζωοκίνητων, «φιλοξενούνταν» στο ισόγειο («καμάρα») του σπιτιού, ενώ στους ορόφους κατοικούσε ο ιδιοκτήτης.
· οι νεότεροι τύποι λειτούργησαν σε ιδιαίτερα μονόχωρα κτίσματα για τον περιορισμό των οχλήσεων από τις θορυβώδεις μηχανές και για την εξασφάλιση αποθηκευτικού χώρου λόγω της αυξημένης παραγωγής.
Με την πάροδο του χρόνου τα λιτριβεία όπου υπήρχε η σχετική δυνατότητα, μετακινήθηκαν πλησίον των κεντρικών δρόμων (ως σύγχρονες πλέον εργοστασιακές μονάδες) ώστε να εξασφαλιστεί:
– άνεση στον εσωτερικό χώρο
– καταλληλότερη διαμόρφωση του περιβάλλοντα χώρου
– διαχείριση θορύβων και αποβλήτων («κατσίγαρος»)
– αμεσότητα προσπέλασης (τρακτέρ κλπ.)

Τα κτίσματα και ο εξοπλισμός
Τα ίχνη των εγκαταλειμμένων λιτριβείων βρίσκονται σήμερα παντού, σ’ όλη την έκταση της Μάνης, αλλά η συχνότητά τους διαφοροποιείται από περιοχή σε περιοχή:
· στη Μέσα Μάνη και στα ορεινά χωριά της Εξω Μάνης τα ίχνη αυτά είναι ιδιαίτερα έντονα και αποκαλύπτονται σε κάθε βήμα, εξαιτίας της πρόωρης εγκατάλειψης, ενώ
· στην Κάτω Μάνη και στα πεδινά χωριά της Μεσσηνιακής Μάνης τα ίχνη αυτά είναι λιγότερο έντονα αφού οι αλλεπάλληλες προσπάθειες προσαρμογής και εξέλιξης επέφεραν σημαντικές αλλοιώσεις ή καταστροφές στο προγενέστερο υλικό.

Ο εξοπλισμός των λιτριβείων (μυλόπετρες, μηχανή, λιμπί, δοχεία υπολογισμού, πυθάρια κλπ.) ή μέρος του, παρέμεινε, σε κάποιο βαθμό, έως σήμερα στον αρχικό του χώρο:
· είτε επειδή ο χώρος αυτός εγκαταλείφθηκε λόγω (α) ανεπάρκειάς του ή (β) βίαιης φυγής των ιδιοκτητών (πόλεμος, εμφύλιος, βιοπορισμός, τάση αστικοποίησης κλπ.),
· είτε επειδή ο χώρος εξακολούθησε να είναι σε λειτουργία: (α) άλλοτε ως παραγωνική μονάδα που εξελισσόμενη διατηρεί προγενέστερα στοιχεία της, (β) επειδή ως κτίσμα εξυπηρετεί ανάγκες αποθηκευτικές ή άλλες (στάβλος, κοτέτσι) ή (γ) επειδή αλλάζοντας χρήση (μετατροπή σε χώρο κατοικίας) παρέμεινε σαν στοιχείο της πορείας του στον χρόνο.

Αλλά και αυτόνομα, τα υλικά στοιχεία των μονάδων χαρακτηρίζουν τον χώρο και αναζητούν δικαίωση από την ιστορία:
– Ο «κύλιντρας» στην αυλή του σπιτιού ή ενσωματωμένος στο πεζούλι της παλιάς «ρούγας», ενώ το «λιμπί» σα «σγούρνα» για τις κότες.
– Τα «λιθάρια» (μυλόπετρες) σαν υπαίθρια τραπέζια ή ζαρντινιέρες, ενσωματωμένα σε μάντρες σπιτιών, τοποθετημένα σαν εκθεσιακά κομμάτια έξω από σύγχρονα λιτριβεία ή διασκορπισμένα στα χωράφια.
– Τα πυθάρια διατήρησαν την πρακτική τους αξία μέχρι σήμερα ως αποθηκευτικά εργαλεία για το λάδι στις κουζίνες και στις αποθήκες των σπιτιών ή για να στολίζουν τις αυλές με λουλούδια.
– Οι τσαντήλες («φάκελλοι», «ντουρβάδες», στρογγυλές κλπ.) μπροστά από τις αυλόπορτες.
– Ακόμα και οι εγχάρακτες πλάκες από τα υπέρθυρα στις εισόδους των κατεδαφισμένων λιτριβείων, με σχέδια ή/και με το όνομα του ιδιοκτήτη και τη χρονολογία λειτουργίας τους, έχουν βρει τη νέα θέση τους στους μαντρότοιχους ή τα σπίτια.

Επίλογος
Τα λιτριβεία της Μάνης μπορεί να βρήκαν Μουσείο να φιλοξενήσει την ιστορία τους, όμως δεν έχουν κλείσει τον παραγωγικό κύκλο τους.
Το ελαιόλαδο, μετά από μια περίοδο αμφισβήτησης, έχει επανέλθει στην κορυφή της πυραμίδας της μεσογειακής διατροφής. Ήδη παρατηρείται αύξηση της ελαιοκαλλιέργειας σε ολόκληρη την Ελλάδα, ακόμα και σε περιοχές όπου ποτέ στο παρελθόν δεν καλλιεργούνταν ελιές, με τα γνωστά αρνητικά επακόλουθα στην τιμή του που προβληματίζει τους αγρότες και δυσχεραίνει την οικονομική τους κατάσταση.

Η απάντηση στο πρόβλημα αυτό, εκ μέρους μιας παραδοσιακής «κοινωνίας της ελιάς», όπως είναι η Μάνη, δεν μπορεί παρά να είναι η συστηματική υποστήριξη της διατροφικής βαρύτητας του τοπικού ελαιολάδου μέσω: (α) της προστασίας και περαιτέρω βελτίωσης των αρχικών φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών του και (β) της συνολικής επανεκτίμησης του καθεστώτος καλλιέργειας και επεξεργασίας της ελιάς, με απόλυτο σεβασμό στο ανθρώπινο και στο φυσικό περιβάλλον.

Το «μειονέκτημα» του μικρού κλήρου, των ξερικών δέντρων και της δύσκολης γεωμορφολογίας μπορεί τότε να μεταβληθεί σε συγκριτικό πλεονέκτημα.
Στο πλαίσιο αντίστοιχων προβληματισμών που συνάντησα στο πεδίο της έρευνας από σύγχρονους παραγωγούς ή/και κληρονόμους παλαιότερων τύπων παραγωγικών μονάδων, η κατακλείδα των συζητήσεων αφορούσε τις σκέψεις τους για ενδεχόμενη επιστροφή σε παραδοσιακούς τρόπους παραγωγής και επεξεργασίας. Με δεδομένη τη γενικότερη προϊούσα τάση στροφής σε, κατά το δυνατόν, «καθαρές» τροφές, κάτι τέτοιο μόνο γραφικό και επιπόλαιο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί.

Γιούλη Μπαγετάκου
κοινωνική ανθρωπολόγος-ερευνήτρια
Αθήνα, Μάϊος 2002

Πηγή: Μάνη χθες, σήμερα, αύριο

Φαροφύλακες Φάρου Κιτριών

Απο τα αρχεία της υπηρεσίας φάρων μαθαίνουμε για τα άτομα τα οποία διετέλεσαν φαροφύλακες στον φάρο των Κιτριών.

Οι άνθρωποι αυτοί φρόντισαν να μη σβήσει ποτέ το φώς του φάρου προσφέροντας ένα μήνυμα χαράς και ελπίδας στους θαλασσοδαρμένους ναύτες.

Οι άνδρες οι οποίοι εργάσθηκαν στο φάρο μέχρι και την αυτοματοποίηση του φάρου το 1953 ήταν οι:

1. Μιχαήλ Παναγιώταρος από Οίτυλο
2. Ηλίας Μελέας από Λεύκτρο
3. Πέτρος Δικαιάκος ή Κούκουρας από Οίτυλο
4. Ηλίας Σμαΐλης – Μιχαλόπουλος από Οίτυλο
5. Νικόλαος Γαρίδης από Δολούς
6. Ανδρέας Γαϊτανάρος από Κιτριές
7. Νικόλαος Κωνσταντάκος από Δήμο Μέσσης
8. Αντώνιος Φειδοπιάστης από Οίτυλο
9. Δημήτριος Πετρόγκωνας από Λαγκάδα
10. Παναγιώτης Γαρίδης από Κιτριές
11. Γεώργιος Ξαρχάκος από Πεταλίδι
12. Θεόδωρος Παρασκευάκος από Μεθώνη
13. Ιωάννης Κουμουτσάκης από Μεθώνη
14. Παναγιώτης Κολιάκος από Γύθειο
15. Παναγιώτης Γκιουλέας από Προάστιο
16. Παναγιώτης Γεωργαλέας από Σελίνιτσα
17. Γεώργιος Αλαφάκης από Βάθεια
18. Δημήτριος Γαρίδης από Δολούς
19. Παναγιώτης Λαγούδης από Κιτριές
20. Γεώργιος Γαρίδης από Δολούς
21. Βασίλειος Χαραλαμπέας από Καρδαμύλη
22. Γρηγόριος Καμαρινέας από Δολούς
23. Ιωάννης Δέρκας από Σελίνιτσα
24.Μιχαήλ Λαγουδάκος από Βάθεια
25. Ιωάννης Κοτσονούρης από Δολούς
26. Δημήτριος Μαργαριταράκης από Κορώνη
27.Λύσανδρος Φιλιππίδης από Εξωχώριον
28. Γεώργιος Λαγουδάκος από Καρδαμύλη

Μοναστήρι Προφήτη Ηλία Ή Ρουσσάκη Στα Καλιανέικα

Οικογένεια Ρουσσάκη (Καλιανέικα)

Σε μικρή απόσταση από τα Καλιανέικα, περίπου 1,5 km, στον παλαιό Δήμο Αβίας βρίσκεται το ιδιόκτητο μοναστήρι της οικογένειας Ρουσσάκη. Η προσέγγιση του γίνεται από χωματόδρομο 500μ περίπου. Η παράδοση λέει πως γύρω στα 1700 τρία αδέρφια κατεβασμένα από τα βουνά, εκ των οποίων οι δύο ήταν μοναχοί, έφτιαξαν το μοναστήρι του Προφήτη Ηλία. Ο τρίτος παντρεύτηκε στην περιοχή και από αυτόν κατάγεται η οικογένεια Ρουσσάκη. ( πιθανότατα ήταν κοκκινοπρόσωπος εξού και Ρούσσος ). Η οικογένεια Ρουσσάκη ή Ρουσσέα όπως γραφόταν σε πολλά δημοτολόγια έγινε με τον καιρό ισχυρή. Μάλιστα λέγεται πως ο Ρουσσάκης είχε ξεχωριστό μπουλούκι από τον Κουμουνδούρο που ήταν ο μεγαλύτερος καπετάνιος της περιοχής.

Το μοναστήρι και το καθολικό

ΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ

Το μοναστήρι αποτελείται από ένα περιτειχισμένο συγκρότημα ( σήμερα διαφοροποιημένο από την αρχική εκδοχή ) το οποίο περιλαμβάνει έναν μικρό μονώροφο  πύργο 7μ περίπου στην ΒΑ γωνία. Επίσης στην ίδια πλευρά υπάρχει και ένα μακρόστενο κτήριο ( λοντάς ) που μάλλον έπαιζε τον ρόλο των κελιών των μοναχών. Στον τοίχο του που είναι κομμάτι του εξωτερικού τοίχους υπάρχει καλοδιατηρημένη αμυντική κατασκευή- πολεμίστρα. Το εξωτερικό τοίχος φθάνει και τα 5 μ. ύψος.

ΒΑ πλευρά του μοναστηρίου

Στο εσωτερικού του περιτειχίσματος υπάρχει η εκκλησία του Προφήτη Ηλία. Το τέμπλο της είναι περίτεχνα σκαλισμένο και οι τοιχογραφίες που χρονολογούνται από το 1750 βρίσκονται σε πολύ καλή κατάσταση με έντονα και ζωντανά χρώματα ακόμα και σήμερα. Χαρακτηριστικό της Μονής είναι το πλήθος παραστάσεων με δαίμονες που ταλαιπωρούν απλούς και καθημερινούς ανθρώπους.

Ο προφήτης Ηλίας στην άμαξά του.

Ο αρχάγγελος Μιχαήλ ένοπλος – τρομακτικός και οι Κριτές της Γης.

Το Σπίτι Του Αχαμνόμερου

Παραδοσιακά οι κοινωνικές τάξεις στην Μέσα Μάνη ήταν δύο. Οι ισχυροί της κάθε περιοχής λέγονταν σοϊλήδες ενώ οι ανίσχυροι λέγονταν αχαμνόμεροι. Η ισχύς δεν καθοριζόταν αναγκαστικά από την οικονομική επιφάνεια αλλά από το μέγεθος της οικογένειας. Όπως σε κάθε κοινωνία η διαφορά στις κοινωνικές τάξεις αντικατοπτριζόταν και στην κατοικία.

Το σπίτι του αχαμνόμερου δεν επιτρεπόταν να είναι επιθετικού τύπου. Αυτό συνέβαινε προκειμένου να βρίσκεται πάντοτε υπό τον έλεγχο των ισχυρών της κάθε περιοχής. Αν ο αχαμνόμερος έχτιζε ισχυρό σπίτι θα ήταν σε θέση να αμφισβητήσει την ισχύ των εκάστοτε αρχουσών  οικογενειών. Το σπίτι του λοιπόν δεν ξεπερνούσε τα 3 μέτρα ύψος ή κτιζόταν πάντοτε σε χαμηλότερο ύψος από τον σοϊλή προκειμένου να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση σε περίπτωση που είχαν έχθρητα μεταξύ τους. Πολλές φορές το σπίτι κτιζόταν κάτω από τον πύργο του ισχυρού που τους προσέφερε προστασία σε αντάλλαγμα εκδουλεύσεων. Αυτός λεγόταν ακουμπισμένος. Οι ακουμπισμένοι πολλές φορές ακολουθούσαν στις βεντέτες τους σοϊλήδες  σαν ένα σόι. Επίσης σπάνια ήταν η ύπαρξη πολεμικών κατασκευών στα σπίτια τους. Τέτοιες όπως κανόνια, ζεματίστρες, τουφεκότρυπες, πετρόμαχους. Οι στέρνες που διέθεταν στα σπίτια τους ήταν πάντα μικρές. Σημαντική δε ήταν η στέγη του σπιτιού. Σπάνια τους επέτρεπαν οι σοϊλήδες να έχουν στηθαία στα σπίτια τους. Αυτό συνέβαινε για να μειώνεται αισθητά ο βαθμός επικινδυνότητας. Χωρίς στηθαίο στην οροφή δεν μπορεί να πυροβολήσει και να καλυφθεί εύκολα. Οι μαρμάρες ( ταινάριο μάρμαρο ) αποτελούσαν την βασική πρώτη ύλη για την επικάλυψη της στέγης ενώ από κάτω ήταν ξύλινη. Σπουδαίο ρόλο έπαιζε και η θέση. Τα σπίτια των αχαμνόμερων μέχρι το 1850 που υπήρχε πειρατεία κτίζονταν παραλιακά καθότι στα ορεινά δέσποζαν οι ισχυροί μη αφήνοντας χώρο για τους υπόλοιπους.

Το σπίτι του αχαμνόμερου στην σκιά του πύργου ( τοιχογραφία )

΄Κάποτε ένας αχαμνόμερος αποσκερά βοήθησε Νικλιάνους σε μια αγοροπωλησία με ξένους. Οι Νικλιάνοι για να τον ευχαριστήσουν προσφέρθηκαν να του δώσουν κάτι. Αυτός τους ζήτησε αντί για χρήματα, να βγάλει κάποιες μαρμάρες και να σηκώσει στηθαίο. Όχι ψηλό αλλά στηθαίο. Πέσασι να τον φάσι οι Νικλιάνοι, δεν το δέχοντα με τίποτα. Άκου κουβέντες, λέασι΄. 

Ωστόσο δεν είναι λίγες οι φορές που αχαμνόμερες οικογένειες  είχαν μικρά πυργάκια ή και πύργους που κτίστηκαν αργότερα σε εποχές πιο πρόσφορες. Πολλοί μάλιστα από αυτούς κτίζονταν νύχτα για να μην τους δουν οι σοϊλήδες και τους επιτεθούν.

Η εναλλαγή ρόλων δεν εξέλειπε. Η αύξηση των αρσενικών μελών της γενιάς επέφερε και αλλαγή της οικιακής κατάστασης. Ο αχαμνόμερος μπορούσε να σηκώσει όροφο και να δημιουργήσει τετελεσμένο. Φυσικά όλα τα παραπάνω δεν είναι απόλυτα καθώς στις κοινωνικές σχέσεις μέσα στους αιώνες πολλοί παράγοντες μεσολαβούν.