Το χωριό Ποταμός των Κυθήρων και οι Μανιάτες

το χωριό Ποταμός

Το χωριό Ποταμός των Κυθήρων βρίσκεται στο βόρειο μέρος του νησιού απέναντι ακριβώς από την Λακωνία. Η γεωγραφική αυτή συνάντηση δεν ήταν δυνατό με το πέρασμα του χρόνου να αφήσει ανεπηρέαστη την πολιτιστική ταυτότητα του οικισμού. Τόσο σε επίπεδο αρχιτεκτονικής, όπου υπάρχουν στοιχεία οχυρωματικού χαρακτήρα, αλλά και σε επίπεδο πληθυσμιακής σύνθεσης τα στοιχεία που προκύπτουν παραπέμπουν σε επιρροές από την Πελοπόννησο και ιδιαίτερα από την  Μάνη.

Η μετακίνηση Μανιατών στο χωριό Ποταμός μαρτυρείται από πολύ παλιά. Το 1797 σε ταξίδι Γαλλικής αντιπροσωπείας στον οικισμό ο Νικολός Στεφανόπολι, μίλησε με μια κοπέλα, την Λουκρητία. Ο διάλογος είναι χαρακτηριστικός:

  • Είσαι Ελληνίδα ?
  • Γεννήθηκα στα Κύθηρα, είμαι όμως Μανιάτισσα από την οικογένεια Κοσμά.

Η οικογένεια Κοσμά από την οποία προερχόταν η κοπέλα δεν ήταν άλλη από την πολυπληθή και ισχυρή οικογένεια των Κοσμάδων της Βάθειας. Μέλη της βυζαντινής αυτής οικογένειας απαντώνται και σήμερα στην Μάνη ( Κάσσης, Φιδοπιάστης, Αλαφάκης κ.ά.).

Μαζική ωστόσο ήταν η εγκατάσταση Μανιατών, ειδικά ισχυρών οικογενειών, την περίοδο του πολέμου της Ελληνικής επανάστασης (1821 – 1828). Ο λόγος ήταν ότι το νησί εκείνη την περίοδο όχι μόνο ήταν κοντά στην Μάνη αλλά ανήκε σε Αγγλική διοίκηση και έτσι οι Τούρκοι δεν είχαν πρόσβαση. Ο Γάλλος φιλέλληνας Frank Marcet το 1826 περνώντας από τον χωριό συνοδευόμενος από τον καπετάν Νικόλαο Μαυρομιχάλη σημειώνει :

«Ο Ποταμός είναι μια όμορφη πόλη την οποία κατοικούν κυρίως Μανιάτες και Κρήτες πρόσφυγες που κατάφεραν να γλυτώσουν από τις τουρκικές ωμότητες».

Η εγκατάσταση των Μανιατών στον Ποταμό ήταν τόσο μαζική και σχετικά πρόχειρη που οι Αγγλικές Αρχές του νησιού θορυβήθηκαν και έλαβαν έκτακτα μέτρα. Χαρακτηριστική είναι η παρακάτω επιστολή που στέλνει ο Τζαννετάκης Γρηγοράκης από το Μαραθονήσι (Γύθειο) προς τον Διονύση Μούρτζινο καπετάνιο της Καρδαμύλης για την έκρυθμη κατάσταση στο χωριό Ποταμός :

«Εξοχότατε αδελφέ καπετάν Διονύση Μουτζινάκο εις Σκαρδαμούλα

Σε λέγω λοιπόν ότι εσήμερις ήρθε ένα καΐκι Μαραθωνησιώτικο από το Τσιρίγο και ημάς λέγει και ως καθώς μου γράφουν από το σπίτι μου εβγήκε πατούλια αυθεντική και εβούλωσε όλα τα σπίτια τα Μανιάτικα του Ποταμού εκτός από το δικόν μου κατά το παρόν, και η αιτία που γίνονται οι παντιέρες από τους Μανιάτες και μήτε εγώ δεν ηξέρω τι θα τρέξει. Εγώ περιμένω να έλθει και άλλο καΐκι από το Τσιρίγο (Κύθηρα) και αν μάθω ότι την αυτή απόφαση έχει το κουβέρνο (κυβέρνηση) να μεταχειριστεί, εγώ, αδελφέ είμαι δια το Τσιρίγο και πάω να ιδώ το σπίτι μας το μαζικό, να μην μας σταθεί καμιάν δουλειά και ετότε δεν ηξεύρωμε τι να κάμωμεν

18 Νοεμβρίου 1826».

Από την παραπάνω επιστολή συμπεραίνουμε ότι υπήρχε συμπαγής λακωνική κοινότητα στο χωριό Ποταμός και μάλιστα υπήρχαν σπίτια τα οποία είχαν φτιάξει από κοινού οι Μανιάτες για προστασία, όπως η περίπτωση της οικογένειας Γρηγοράκη και Μούρτζινου.

Τα Κύθηρα και η απόσταση από τς Λακωνικές ακτές, στον χάρτη φαίνεται και το λιμάνι του Αγίου Νικολάου (1804)

Την ίδια περίοδο σε νοταριακό έγγραφο του νησιού, βλέπουμε λακωνική παρουσία ως κατοίκους πλέον του νησιού. Το ακόλουθο έγγραφο είναι χαρακτηριστικό και αφορά αγοροπωλησία πλοίου. Διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου

«Εις δόξαν του Χριστού αμήν. Τας 17 δεκαεπτά και 29 είκοσι εννέα Μάιου 1828 χίλια οκτακόσια εικοσιοκτώ Κύθηρα

Επαρρησιάσθησαν έμπροσθεν  εμού παρόντες και οι αξιόπιστοι υπογεγραμμένοι μάρτυρες ο κύριος Γεώργιος Θεοδωρακάκης ποτέ Νικολάου Ίον Κυθηραίος και ο κύριος Αναγνώστης – Παναγιώτης Βενετζιανάκος του Ηλία από Σκαρδαμούλα Σπάρτης και κάτοικος κατά τον παρόν εις το χωρίον Ποταμός ταύτης της νήσου αμφότεροι παρ εμού γνωρισμένοι, ο οποίος Θεοδωρακάκης με την δύναμην  της παρούσης Δημοσίου Πράξεως δίδει, πωλεί, ξενεύει,  και αιωνίως αλλοτριώνει προς τον ρηθέντα  Βενετζιανάκον ένα πλοίον Γολέταν, ονομαζομένην Υπεραγία Μυρτιδιότισσα Τονελάδων τριάντα αραμένην εις το παρόν εις τον λιμένα του Αγίου Νικολάου εις Αυλέμονα ………………………………………………………………………………………………………………………………………. Η παρούσα πράξη έγινε εις το Πορτεγάκι του οσπιτίου μου εις το Λιβάδι και ανεγνώσθη έμπροσθεν των παρόντων μαρτύρων κυρ Νικολάου Φατζέα ποτέ Θεοδώρου και Νικολάου Χανιότη ποτέ Γεωργίου Ιόνων Κυθηραίων και κατοίκων ταύτης περιοχής Λιβαδίου οίτινες υπογράφωσι μετά των μερών

Γεώργιος Θεοδωρακάκης έλαβα και βεβεόνο

Παναγιώτης Αναγνώστης Βενετζιανάκος βεβεόνο

Νικόλαος Φατζέας ποτέ Θεοδώρου μάρτηρας

Νικόλαος Χανιότης μάρτηρας

Παναγιώτης Μαχαιριώτης Δόκτορος Ιωάννου Δημόσιος νοτάριος της Πόλεως»

Το παραπάνω έγγραφο είναι πολύ σημαντικό διότι είναι απόδειξη ότι στο νησί πλέον όχι απλώς κατέφευγαν αλλά ασκούσαν και εμπορικές συναλλαγές καθώς επένδυαν χρήματα οι νέοι κάτοικοι. Επίσης τα ονόματα που καταγράφονται είναι πολύ σημαντικά καθώς μας δείχνουν την σύνθεση του πληθυσμού.

Η οικογένεια Θεοδωρακάκη πιθανόν να προέρχεται από την περιοχή των Μπουλαριών ενώ η οικογένεια Φατσέα λέγεται ότι κατάγονται από τα μέρη της Καρδαμύλης και λόγω αντεκδικήσεων κατέφυγαν στα Κύθηρα. Η οικογένεια Βενετζιανάκου προέρχεται από την ισχυρή οικογένεια καπεταναίων της μικρής Καστάνιας του Ταϋγέτου. Η οικογένεια Χανιώτη προέρχεται όπως λέει και το όνομα από τα Χανιά της Κρήτης.

            Από όλα τα παραπάνω έγγραφα γίνεται αντιληπτό πως κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας για κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους η Μανιάτικη παρουσία στο χωριό Ποταμός των Κυθήρων ήταν έντονη.

το λιμάνι του Αβλεμονα όπως είναι σήμερα

ΠΗΓΕΣ

  1. Δικαίου Βαγιακάκου «Κύθηρα – Λακωνία – Μάνη» Α Διεθνές Συνέδριο Κυθηραϊκών Μελετών τ. 2ος Κύθηρα 2000
  2. Απόστολου Δασκαλάκη Αρχείο Τζωρτζάκη – Γρηγοράκη Ανέκδοτα ιστορικά έγγραφα της Μάνης 1810 – 1835
  3. Αναστασία Δ. Παπακωνσταντίνου «Οι ανέκδοτοι κώδικες του νοταρίου Παναγιώτη Μαχαιριώτη (1822 – 1833) – πολιτισμική διάσταση του περιεχομένου τους τ. Α Αθήνα 2012
  4. http://www.kithera.gr
  5. https://www.visitkythera.com
  6. http://el.travelogues.gr

 

Advertisements

Των Κουτρουλιάνων (Μοιρολόι)

Μοιρολόγια

 

Το παραπάνω μοιρολόι αναδημοσιεύεται από το περιοδικό Πανδώρα που εκδόθηκε την 1η Σεπτεμβρίου του 1869. Αναφέρεται στις τοπικές έριδες και εχθροπραξίες της εποχής μεταξύ της πατριάς των Κουτρουλιάνων (Νικλιάνων) και των Κασσιδόγκονων. Τους οποίους η γυναίκα που τραγουδά τους παρουσιάζει ως κατώτερους που ξεσηκώθηκαν.

  1. Τα ελώδη χωράφια με πολλή τίκλα. Αυτά που λασπώνουν.
  2. Χωριό κοντά στο Ταίναρο
  3. Τα κακής ποιότητας χωράφια
  4. Άνθισαν

Άποψη της Κυπάρισσου

Ο Κωνσταντής και ο Βρεττός στον οποίο αναφέρεται το μοιρολόι είναι Κουτρουλιάνοι. Ο Βρεττός μάλιστα υποθέτουμε πως είναι γενάρχης της οικογένειας Γεωργοβρεττάκου (Κουτρουλιάνοι) που έζησε γύρω στα 1840. Άλλοι κλάδοι της ίδιας πατριάς στην περιοχή αυτή είναι η οικογένεια Αθανασάκου και Θεοδωρακάκη.

Η πατριά των Κουτρουλιάνων (σοϊλήδες)  δέσποζε στην περιοχή της Κυπάρισσου. Εξού και η φράση έκρινε και αποφάσιζε. Την περίοδο εκείνη φαίνεται πως είχαν έρθει σε ρήξη με άλλη μικρότερης αίγλης πατριά.

Θεοδωρακιάνοι (Κάτω Μπουλαρίοι)

Οικογένεια Θεοδωρακάκη (Κάτω Μπουλαρίοι )

ΓΕΝΟΣ: Νικλιάνοι ΠΑΤΡΙΑ: Κουτρουλιάνοι ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ: Θεοδωρακάκης

Η οικογένεια Θεοδωρακάκη των Κ. Μπουλαριών ανήκει στην πατριά των Κουτρουλιάνων ( γενάρχης ο Κουτρούλης συγγενής ή ακόλουθος του Νίκλου) της μέσα Μάνης. Ιστορικά αποτελούσε ισχυρή οικογένεια στον χώρο του παλαιού δήμου Μέσσης με έδρα τους Κάτω Μπουλαριούς. Η παράδοση λέει πως προέρχονται από την Κοίτα.

Λέγεται ότι στους Μπουλαριούς παλιά χτήματα είχε κάποιος Γελάσης. Αυτός όμως μη έχοντας ανθρώπους πολλούς κάλεσε τον Γιώργο Θεοδωρακάκη από την Κοίτα για να μπει στην δούλεψή του. Κάποια στιγμή σε μια τοπική αψιμαχία με τους Σμαηλιάνους ο Γιώργος σκότωσε κάποιον από αυτούς. Ο Γελάσης ειδοποίησε και τους υπόλοιπους συγγενείς Κουτρουλιάνους ( Θοδωρακιάνους ) και διώξανε τους Σμαηλιάνους στην Οχιά όπου και μένουν. Έτσι εδραιώθηκαν οι Θεοδωρακιάνοι στους Μπουλαριούς.

Η οικογένεια κατοικεί στο ΝΑ τμήμα των κάτω Μπουλαριών όπου και είχε ισχυρό πύργο. Κατά την επανάσταση του 1821 συμμετείχαν 4 – 5 άνδρες της οικογένειας.

Το 1870 περίπου συγκρούστηκαν με τους συγχωριανούς τους Ρεσβανιάνους. Παρόλη την δύναμή τους ( ως Νικλιάνοι ) δεν επικράτησαν.

Ένα κανόνι επάρασι

Το κάστρο κανονάρεται

Κι ο πύργος μας μινάρεται

Θέσι να μας εδιώξουσι

Να μας εξακληρήσουσι

Με το πέρασμα του χρόνου διακλαδίστηκαν σε  άλλες οικογένειες που άλλες διατήρησαν το επίθετο και άλλες όχι, και κατοίκησαν και σε άλλες περιοχές της Μάνης όπως στον Γερολιμένα.