Μαρτυρίες για το Δρύ και την Κέρια της Μέσα Μάνης

ο Άγιος Ιωάννης της Κέριας με εντοιχισμένες αρχαίες επιτύμβιες πλάκες

Ερευνώντας κανείς τις πηγές και τις μαρτυρίες για το απώτερο παρελθόν, είναι λογικό να διαπιστώνει ότι αυτές σπανίζουν κατά την αναδρομή σε βάθος χρόνου και στο πέρασμα των αιώνων. Για μία περιοχή μάλιστα όπως τη Μέσα Μάνη, γη απρόσιτη και ανυπότακτη επί Τουρκοκρατίας, τούτο ισχύει ακόμη περισσότερο. Αυτή ωστόσο  η ιδιαιτερότητα του τόπου, με το ακλόνητο φρόνημα ελευθερίας των κατοίκων του, υπήρξαν και οι παράγοντες που άνθρωποι ξένοι,  περιηγητές συνήθως αλλά και αξιωματούχοι, επισκέπτονταν τον τόπο    και κατέγραφαν τις εντυπώσεις τους.

Το Δρύ και η Κέρια στο Κατωπάγγι (που ανήκουν σήμερα στην κοινότητα του Κούνου), είναι από τους οικισμούς εκείνους που από παλιά προσέλκυσαν τέτοιου είδους ενδιαφέρον. Η αρχαιότερη γνωστή σε εμάς μαρτυρία για τα δύο χωριά προέρχεται από τον Ιταλό έμπορο και περιηγητή Κυριάκο Αγκωνίτη (Ciriaco d’ Ancona 1391 –1452), που τα επισκέφθηκε στα μέσα Οκτωβρίου του 1447 για να εξερευνήσει τις αρχαιότητες του τόπου.

Ciriaco d'Ancona di Benozzo Gozzoli.jpg

Ο Κυριακός Αγκωνίτης (Ciriaco di Ancona) 13911452

          Ο περιηγητής, έχοντας προηγουμένως συναντήσει στο Οίτυλο τον τοπικό διοικητή Ιωάννη Παλαιολόγο, που εκπροσωπούσε τον τότε δεσπότη του Μυστρά (και έπειτα Βυζαντινό αυτοκράτορα) Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, κατέπλευσε με πλοιάριο στο Δρύ συνοδευόμενος από τον καπετάνιο του πλοίου Ιωάννη Ροζέα, ο οποίος καταγόταν από το χωριό αυτό. Το Δρύ (δρυς, περιοχή με βελανιδιές) και τα γύρω χωριά του, περιγράφονται ως πλούσια σε ελαιώνες και σε αμπέλια. Στο σωζόμενο ημερολόγιό του, ο Κυριάκος Αγκωνίτης γράφει για τα παραπάνω στα λατινικά : “..Exinde eadem scapha et eodem ductitante scapharcho Rossea secus eiusdem promuntorii littora navigantes, ad villam Dryeam et eiusdem nautae Lares venimus, ubi per diem morantes plerasque alias lata in planicie villas inspeximus cultis agris vinetisque et oliveis arboribus uberes ..”. Την επόμενη μέρα ο περιηγητής συνοδευόμενος από τον ίδιο Ι. Ροζέα, που προφανώς είχε επιρροή στην περιοχή, επισκέφθηκε το διπλανό χωριό Κέρια και είδε τον εκεί βυζαντινό ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, ηλικίας τότε 200 ετών περίπου. Σχεδίασε μάλιστα το εντοιχισμένο στη δυτική όψη του ναού αρχαίο επιτύμβιο γλυπτό και κατέγραψε τα ονόματα των τιμώμενων σε αυτό τεσσάρων αρχαίων Ελλήνων, γράφοντας επί του σχεδίου του στα ελληνικά : Ες Καιρίαν χωρίον προς Ταίναρον ες Πρόδρομον. ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΙΔΑΣ ΓΟΡΓΙΔΑΣ ΩΦΕΛΙΑ ΝΙΚΟΙ ΧΑΙΡΕΤΕ”.

Με βάση τα παραπάνω σημειώνουμε ότι πράγματι, ο σωστός ορθογραφικός τύπος του οικισμού, όπως αποδίδεται ήδη από την βυζαντινή εποχή, είναι “Καίρια” (ως καίρια θέση) και όχι ο εσφαλμένος “Κέρια”, που  επικράτησε να γράφεται στην εποχή μας και για αυτό το λόγο θεωρούμε ότι θα πρέπει να διορθωθεί.

Κατά τον επόμενο αιώνα, στη δίνη του τότε Δ΄ Βενετοτουρκικού πολέμου,  επισκέφθηκε το Φεβρουάριο του 1571 το Δρύ, τον Κούνο και άλλα χωριά της Μέσα Μάνης ο Βενετός αξιωματούχος Φαβιανός Barbo αναζητώντας συμμάχους. Ο Barbo με τη συνοδεία του, κατέπλευσε σε ορμίσκο νοτίως του χωριού, έτυχε καλής υποδοχής των κατοίκων και συνάντησε τον πρόκριτο τους Γεώργιο Γερακάρη Κοντόσταυλο, πράγμα που κατέγραψε σε αναφορά του προς τη Βενετική διοίκηση ως εξής (το κείμενο σε μετάφραση) : “.. Εις αυτόν δε τον τόπον, πριν αποβιβασθώμεν, προεβλήθη αντίστασις διά πυκνού λιθοβολισμού εκ μέρους Μανιατών τινών ευρισκομένων επί των βράχων, αλλ’ όμως, αφού υποδηλώσαμεν μακρόθεν την χριστιανική μας ιδιότητα δια σημείων του σταυρού, καθησύχασαν και ήλθον προς ημάς πλησίον της ακτής .. Ότε  ηννόησαν ότι εκομίζομεν επιστολάς του Γαληνοτάτου Πρίγκιπος απευθυνομένας προς αυτούς, ησθάνθησαν μεγάλην αγαλλίασιν και αμέσως έστειλαν μήνυμα εις παρακείμενον χωρίον καλούμενον Δρυ, υπό των ανδρών του οποίου, ωπλισμένων διά σπάθης, τόξου και ασπίδος, ωδηγήθημεν εις αυτό. Ενταύθα, υπό των γυναικών των εστρώθη η τράπεζα δια το γεύμα επί ταπήτων κατά γης, επί των οποίων παρετέθη γενναία ποσότης εδεσμάτων, συμφώνως προς το έθος αυτών της Τυρινής Απόκρεω .. κατηυθύνθημεν πεζή εις έτερον χωρίον καλούμενον Κούνος, ένθα μας υπεδέχθη ευγενώς εις την οικίαν του κύριος τις ονόματι Γεώργιος Γερακάρης, όστις τυγχάνει προύχων του τόπου..”.

Το Δρύ επίσης μνημονεύεται εν έτει 1618 σε γαλλικό κείμενο ως έδρα των Κοντοστάβλων με δύναμη 85 πολεμιστών (Dri de Condestauli).

Πολλές δεκαετίες μετά και από αυτά, ο Νοτάριος (συμβολαιογράφος) Ζακύνθου Β. Μπονσινιόρ σε εξώδικη δήλωση για τους Δρυάτες Βασίλη και Σκάλκο Νίκλο, που είχαν καταγγελθεί για κλοπή εμπορευμάτων από τον Γαμπριέλ Γιαννή που τους ζητούσε αποζημίωση, έγραψε τα παρακάτω στο τότε γλωσσικό ιδίωμα της Ζακύνθου: “1670 Αυγούστου 3 εις τον Αιγιαλόν της Ζακύνθου ενεφανίστη παρών σωματικώς ο σινιορ Γαμπριέλ Γιαννής, ο οποίος ινστάρει (ζητάει) να γράψω εγώ ο νοτάριος ως κάτωθεν. Επειδή και καιρόν απερασμένον ναν τόνε σβαλεγκιάραν (έκλεψαν) εις την Μάνην εις το Δρυ εις τον Άγιον Σώστη (τοπωνύμιο στο ακρωτήριο Θυρίδες), δια το οποίο κριτηνίρισε (κατηγόρησε) τον κυρ Βασίλη Νίκλο από τον άνωθεν τόπο και διατί δεν είχε πρόβα (στοιχεία) να δείξει το πώς ο αυτός Νίκλος να ήταν ρέος (υπαίτιος) να φτάση εις το άνωθεν δελίττο (αδίκημα), η δικαιοσύνη των ελιμπεράρισε. Λοιπόν θέλοντας να κάμη το ίδιο προγρεδιμέντο (προώθηση καταγγελίας) και εις εναντίον του παρόντος κυρ Σκαλκός Νίκλου του άνωθεν Βασίλη και επειδή να μην έχη και για δαύτονε πρόβα (ανάγκη απόδειξης), δεν πρετεντέρει (ισχυρίζεται) άλλο τίποτις, μόνον όποτε τω καιρω ήθελε περ φορτούνα προβαριστή με αξιόπιστους μάρτυρας ντεζιτερέδει (επιθυμεί) το πως οι άνωθεν Σκάλκος και Βασίλης ο πατήρ του να ήτανε και αυτοί κονπαρτέτζιποι και ρέοι (υπαίτιοι) εις το άνωθεν ντελίττο να είναι σοττοπόστοι (υποχρεωμένοι) με τα καλά των σωματικώς να σοτισφάρη (ικανοποιήσουν) τον αυτόν σ. Γιαννήν εισέ ό,τι με την εσποζιτζιόν των οπού έδωσε διαλαμβάνει και εισέ κάθε σπέσσα (έξοδα), ντάννα (ζημία) και ιντερέσσα (τόκο). Και ούτως εποίησαν εις μαρτυρίαν,

Μιχάλης Νίκλος μαρτυρώ τα άνωθε

J.Gabriel Zadin afermo (επιβεβαιώνω).

Το παραπάνω νομικό έγγραφο, εκτός από τις πληροφορίες που μας δίνει για τον παλαιότερο τύπο επιθέτου (Νίκλος – Νικλιάνος) που σήμερα δεν διατηρείται στο χωριό λόγω της μακροχρόνιας εξέλιξης και αυτονόμησης των  γενεών,  παράλληλα τεκμηριώνει και τις εμπορικές σχέσεις της περιοχής με την Ζάκυνθο και τα ιταλικά λιμάνια κατά την πρώτη τουρκοκρατία (έως τα τέλη δηλαδή του 17ου αιώνα).

Κλείνοντας πρέπει να πούμε ότι το νοερό ταξίδι μας στο παρελθόν, σε εποχές με έντονο βυζαντινό και αρχαίο απόηχο, δεν είναι δυνατόν να εξαντλείται με το μικρό αυτό αφιέρωμα. Για έναν τόπο και για τους ανθρώπους, που με τις θυσίες τους κράτησαν το φρόνημα της ελευθερίας και της πατρίδας ψηλά, σε εποχές πολύ δυσκολότερες από αυτήν που σήμερα ζούμε.

thumbnail_Κυριάκος Σχέδιο

Σχέδιο του Κυριάκου Αγκωνίτη από επιτύμβια στήλη στην Κέρια

ΠΗΓΕΣ

  1.  Bodnar, «Curiac of Ancona Later Travels», Harvard University Press (2003)
  2. Κων. Ντόκου, «Επαναστατικές κινήσεις στη Μάνη», Λακ. Σπουδαί, τόμος Α΄ (1972)
  3. Δικαίου Βαγιακάκου “Επετηρίς Αρχείου Ιστορίας Ελ. Δικαίου” της Ακαδημίας Αθηνών, τόμος  5.
  4. Σωκράτη Κουγέα “Η Μάνη στα αρχεία της Βενετίας και ο Ιππότης Λιμπέριος Γερακάρης”, Βιβλιοθήκη ΓΑΚ (2012)
  5. προσωπικό αρχείο Δημήτρη Μαριόλη νομικού – ιστορικού
  6. http://cultureportal.uop.gr
  7. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%91%CE%B3%CE%BA%CF%89%CE%BD%CE%AF%CF%84%CE%B7%CF%82

Των Κριαλιάνων και Ταγαρουλιάνων

Μοιρολόγια

Μοιρολόι

Ε! Μπάρμπα Γιάννη Στεφανή
Αγροίκα με τι θε να ζε που
Αν έχει ο Άδης διάβατα
Κι η κάτου γης περάσματα
Και βρέκεις τον πατέρα μου
Τον γέρο Λογοθέτακα
Το ληγορότερο να ρθη
Τι α δεν ερθει κι α δεν φανεί
Θε να χαλάσει ο μαχαλάς
Τι ο Γεωργαντάς με τον Κριαλή
Ζητούσι την γεροντική
Χωρίς και να νιαι άξιοι

Το παραπάνω μοιρολόι το λέει η κόρη του καπετάνιου του 1821 Λογοθέτη Ταγαρούλια, ανθρώπου ιδιαίτερα σεβαστού όχι μόνο στην οικογένεια του αλλά και ευρύτερα στην Μάνη. Μάλιστα έφτασε να γίνει και δήμαρχος. Τα πρόσωπα και γεγονότα που αναφέρει διαδραματίζοναται περί το 1850, στην περιοχή του Κούνου όπου και κοιτίδα της οικογένειας.

Η γυναίκα που θρηνεί το θείο της Γιάννη (Στεφανή), απευθύνεται άμεσα σε αυτόν όμοια με τους αρχαίους τραγωδούς. Του παραγγέλει, ανησυχώντας για την πορεία της οικογένειας, να ειδοποιήσει τον σεβαστό πατέρα της, ο οποίος ήταν ήδη νεκρός , να επανέλθει του Κάτω Κόσμου ώστε να βάλει σε τάξη τα πράγματα. Δεν αναγνώριζε ως καλούς ηγέτες τον Κριαλή και τον Γεωργαντά για την μετέπειτα πορεία της οικογένειας που θα καθοριζόταν από το συμβούλιο τους (γεροντική).

Να σημειωθεί πως το παραπάνω μοιρολόι πέραν του λαογραφικού ενδιαφέροντος μας δίνει σοβαρές πληροφορίες για το ποια πρόσωπα θα αναμετρούνταν για την ηγεσία της οικογένιας Ταγαρούλια, η οποία ήταν στην τάξη των «σοιλήδων» της περιοχής. Η οικογένεια Κριαλή είναι κλάδος της παραπάνω οικογένιας από την περίοδο εκείνη και έπειτα.

stavri_01

Πύργος στο Κατωπάγγι

ΠΗΓΕΣ
• Ιωάννη Π. Λεκκάκου «Μάνη ερανίσματα ιστορίας και λαογραφίας» εκδόσεις Αδούλωτη Μάνη, Μάνη 2004

http://www.diakopes.gr

Ερμηνευτικά Σχόλια Δημήτρης Μαριόλης (νομικός), Γιάννης Μιχαλακάκος (εκπαιδευτικός)

Μιχαλοπουλιάνοι (Κιππούλα)

old_book_bindings

Οικογένεια Μιχαλοπούλου

(Κιππούλα)

ΠΑΤΡΙΑ: Χορβαλιάνοι¹           ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ: Μιχαλοπουλιάνοι

 Η Κιππούλα αποτελεί έναν από τους παλαιότερους οικισμούς της Μάνης. Το κάστρο του οικισμού είναι απόδειξη της παλαιάς αίγλης της. Στον οικισμό αυτό κατοικούσε η οικογένεια Μιχαλοπούλου. Τα επίθετα σε –όπουλος στην Μάνη είναι σπανιότατα ωστόσο υπάρχουν. Θα έλεγε κανείς ότι η κατάληξη αυτή ενώ παγιώθηκε στην υπόλοιπη Πελοπόννησο δεν πρόλαβε ή δεν κατάφερε λόγω του «κλειστού» τρόπου ζωής να εφαρμοστεί. Το επίθετο στην περίπτωση αυτή είναι πατρωνυμικό, γενάρχης κάποιος Μιχάλης.

Στην Κιππούλα η οικογένεια Μιχαλόπουλου λεγόταν και Χόρβαλη. Δεν αποκλείεται να είναι παλαιότερο επώνυμο ή παρωνύμιο της οικογένειας καθώς η παράδοση τους θέλει από τους παλαιότερους κατοίκους της περιοχής. Η κατάληξη –ής ενισχύει την άποψη αυτή καθώς τα παλαιότερα επώνυμα ήταν ακατάληκτα. Να διευκρινιστεί επίσης πως το όνομα Μιχαλόπουλος χρησιμοποιήθηκε και από άλλες οικογένειες των γύρω χωριών, ωστόσο δεν έχουν καμία συγγένεια.

Στην Κιππούλα ισχυροί, σοϊλήδες μετά το 1700, οπότε έχουμε και επίσημα δεδομένα ήταν οι Κανακιάνοι. Η οικογένεια Μιχαλόπουλου ήταν αχαμνόμερη οικογένεια της περιοχής, χωρίς όμως αυτό να τους εμποδίσει να διακριθούν όπως θα δούμε παρακάτω. Το παλαιότερο μέλος της οικογένειας που γνωρίζουμε επισήμως ήταν ο Δρακούλης Μιχαλόπουλος που γεννήθηκε στα 1801.

Ο Παναγιώτης Μιχαλόπουλος

Κατά την διάρκεια την ελληνικής επανάστασης συμμετείχαν ενεργά (4) μέλη της οικογένειας Μιχαλόπουλου από την Κηπούλα. Ως αποσκιεροί Μανιάτες συμμετείχαν στο στράτευμα υπό την ηγεσία των Μαυρομιχαλαίων από τους οποίους πήραν και αριστεία αγώνος. Ένας μάλιστα από αυτούς ο Παναγιώτης Μιχαλόπουλος ο οποίος γεννήθηκε στις 15 Αυγούστου του 1812 (9 ετών κατά την έναρξη της επανάστασης) συμμετείχε παρά το μικρό της ηλικίας του σε πολλές πολεμικές επιχειρήσεις. (Μεσσηνιακά Φρούρια, Βέργα, Πολυάραβο).

Ιδιόχειρη υπογραφή του Παναγιώτη Μιχαλόπουλου το 1839

Το διαβεβαιώνουν σε πιστοποιητικό του από το 1840 ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ο Νικήτας Σταματελόπουλος, (Νικηταράς), ο Χατζηχρήστος και ο Χριστόδουλος Καπετανάκης. Αρχικά χαρακτηρίστηκε ως στρατιώτης για τις υπηρεσίες του στον αγώνα. Αργότερα και αφού έκανε επαναληπτική αναφορά χαρακτηρίστηκε τελικώς ως οπλαρχηγός 7ης τάξης, δηλαδή ανθυπολοχαγός.

Η διάκριση αυτή ήταν καθαρά τιμητική. Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδος από τους Οθωμανούς υπηρέτησε για 4 χρόνια στον στρατό από το 1834 ως το 1838. Είχε σημείωμα αριστείου και από τον Βαυαρό συνταγματάρχη Φέδερ.

Στα δημοτολόγια του 1856 η οικογένεια Μιχαλόπουλου καταγράφει (4) αρσενικά μέλη της. Ο Γεωργατζάς, ο Δημήτρης, ο Γκήτας (Νικήτας) και ο Δρακούλης. Όλοι τους δηλώνουν ως επάγγελμα ναυτικοί. Η Κηπούλα απέχει ελάχιστα από την θάλασσα οπότε δεν αποκλείεται πολλές οικογένειες ειδικά οι αχαμνόμεροι να δραστηριοποιούνταν σε θαλάσσια επαγγέλματα μιας και η γη ήταν περιορισμένη.

Στα δημοτολόγια του 1871 καταγράφονται επισήμως (1) μέλος της οικογένειας Μιχαλόπουλου. Κατά πάσα πιθανότητα τα υπόλοιπα μέλη είτε έχουν καταγραφεί με τα πατρωνυμικά τους ή με παρωνύμια, πράγμα που συνηθιζόταν είτε ήταν νεότερα και δεν ψήφισαν, οπότε δεν κατεγράφησαν. Το μέλος που γράφεται τότε είναι ο Νικήτας Μιχαλόπουλος.

Το πυργόσπιτο της οικογένειας

Οι οικογένειες στην Μάνη συνήθιζαν να κατοικούν οικογενειακώς μια περιοχή για λόγους ασφαλείας. Το ίδιο συντελέστηκε και στην παρούσα οικογένεια. Μετά το 1720 όταν πια η οικογένεια Κανακάκη επικράτησε στην περιοχή επί των παλαιότερων κατοίκων, οι λοιπές οικογένειες περιορίστηκαν στο χτίσιμο σπιτιών μικρών, πέτρινων με δίριχη στέγη. Η οικογένεια Μιχαλόπουλου αν και αχαμνόμερη κατάφερε να σπάσει το μοτίβο αυτό και να χτίσει, λόγω και της δικής της ανάπτυξης, ένα πυργόσπιτο.

Το πυργόσπιτο της οικογένειας Μιχαλόπουλου στην Κιππούλα

Το «Μιχαλοπουλιάνικο πυργόσπιτο»  όπως λέγεται είναι το χαρακτηριστικό κτίσμα των οικισμών της Μάνης κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Περιλαμβάνει μια παλαιότερης κατασκευής καμάρα με δίριχη στέγη η οποία σκεπαζόταν με μάρμαρο και πέτρα για να μην τα παίρνει ο αέρας. Δίπλα της πιθανότατα γύρω στα 1860 ανεγέρθη πύργος που στην αρχική του κατάσταση πρέπει να ήταν γύρω στα 7 -8 μέτρα ύψος. Για λόγους ασφαλείας ο κάτω όροφος του πύργου είναι «τυφλός» προς την πλευρά του δρόμου. Παράθυρα ανοιχτά και περίτεχνα βρίσκονται στον πάνω όροφο του πύργου όπου δεν συνέτρεχε κίνδυνος εισβολής.

¹ Τοπική παράδοση στο Κατωπάγγι

ΠΗΓΕΣ

1. Σταύρου Καπετανάκη «Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες αγωνιστές»

2. Σταύρου Καπετανάκη «Μανιάτες Αγωνιστές του 1821»

3. Κ. Κάσση «Μανιάτικα Μοιρολόγια Ά τόμος»

4. Κ. Κάσση «Άνθη της Πέτρας, παραδοσιακές εκκλησίες»

5. Τοπική παράδοση του Κατωπαγγιού

6. http://www.mani-org.gr

Κιππούλα

Η Κιππούλα είναι ένα χωριό της Μέσα Μάνης το οποίο, απέχει 26 χλμ απο την Αρεόπολη και 56 χλμ απο το Γύθειο. Λανθασμένα αναφέρεται ώς Κηπούλα. Το όνομα πιθανώς προέρχεται απο την παράφραση του ονόματος της Αρχαίας Ιππόλας (Ιππόλα-Χιππούλα-Κιππούλα), η οποία βρισκόταν στην Άνω Πούλα και ήταν αφιερωμένη στην προστατιδά της, την Ιππολαΐτιδα Αθηνά (εξ’ού και το όνομα της).

Στην περιοχή τοποθετείται και το κάστρο της Μακρυνάς ή Κάστρο της Άνω Πούλας το οποίο αποτέλεσε την ακρόπολη της Ιππόλας.

Η Ιππόλα ήταν μία εκ των πόλεων του κοινού των Ελευθερολακώνων, αλλά δεν αναφέρεται απο τον Παυσανία πιθανότατα διότι τα χρόνια της περιηγησής του (το τρίτο τέταρτο του 2ου αιώνα μχ.) η πόλη είχε καταστραφεί.

Η επιγραφή όμως την οποία βρήκε ο Φόρστερ (Forster) στο Λεύκτρο της Μεσσηνιακής Μάνης το 1904 δείχνει ότι η Ιππόλα (Δυτικά της Κηπούλας-στην Άνω Πούλα) υπήρχε στα Ρωμαϊκά χρόνια και ήταν μία από τις πόλεις που ανήκαν στο Κοινό των Ελευθερολακώνων. Το απόσπασμα της επιγραφής είναι το ακόλουθο:

«…Επειδή παραγενόμενοι. δικασταί…τάς πόλιος των Ιππολαίων…Γράψαι δε και αντίγραφον τας προξενίας και αποστείλαι γράμματα ποτί ταν πόλιν των Ιππολαίων και τους εφόρους όπως αναγραφήι εις το …Ποσιδάνος…»

Αρχαία επιγραφή που αναφέρεται στους κάτοικους της Ιππόλας

Κατά την Φραγκική εποχή έγιναν κάποιες προσθήκες απο τους Φράγκους στην προυπάρουσα τείχιση του Βράχου και χρησιμοποιήθηκε απο αυτούς, ώς κέντρο ελέγχου της περιοχής.

Μεταγενέστερα το κάστρο πέρασε στα χέρια της πατριάς των Νικλιάνων, όπου έγινε προσωπικό τους ορμητήριο.

Κατά την Καποδιστριακή περίοδο πειρατές απο την Κιππούλα είχαν πλούσια δράση στην περιοχή του Cavo Grosso.

Τοίχος του κάστρου της Άνω Πούλας

Στην περιοχή της Άνω Πούλας έχουν ανακαλυφθεί υπολειμματα πιθαριού, τα οποία ανάγονται στα μεσοελλαδικά χρόνια (2000-1600 π.Χ.).

Αξιόλογες είναι οι εκκλησίες της Αγίας Παρασκευής (10ου – 12ου αι.) η οποία είναι κτισμένη στο εσωτερικό του μεταγενέστερου ναού του Αγίου Δημητρίου και έχει πολλά εντοιχισμένα ανάγλυφα στο εσωτερικό της, τα οποία έχουν μεταφερθεί από το κάστρο της Άνω Πούλας.

Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου και στο εσωτερικό του η Αγία Παρασκευή

ΒΑ του χωριού βρίσκεται η εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, η οποία κατασκευάστηκε το 1265 μχ. ενώ λίγο έξω απο το χωριό συναντάμε τον Άγιο Νικήτα, ο οποίος έχει θαυμάσιες αγιογραφίες στο εσωτερικό του.

Οι Άγιοι Ανάργυροι (c.1265 μχ.)

ΑΠΟΓΡΑΦΕΣ

ΚΙΠΠΟΥΛΑ: 1844: 199 κατ. , 1853: 194 κατ. , 1861: 225 κατ., 1879: 191 κατ. , 1889: 232 κατ. , 1896: 206 κατ. , 1907: 258 κατ. , 1920: 234  κατ. , 1928: 99 κατ. , 1940: 142 κατ. , 1951: 84 κατ. , 1961: 44 κατ. , 1971: 21 κατ. , 1981: 23 κατ.

Επισκοπή-Παναγιά (Φωκαλωτό – Αϊ Γιώργης Κοίτας)

Η εκκλησία Επισκοπή ή Παναγία βρίσκεται ανάμεσα στους οικισμούς Φωκαλωτό όπου οι οικογένειες Νταούλης και Τσαγκράκος και Κολλόσπιτο όπου οι οικογένειες Αρναούτης και Αλογάκος. Εξαιρετικό δείγμα βυζαντινού ρυθμού τουρλωτής (σταυροειδής με τρούλο) του 12ου αιώνα.

Ιδιαίτερα όμορφες είναι οι τοιχογραφίες της. Στις θρησκευτικές παραστάσεις ξεχωρίζει ο άγιος Μανδήλιος και ο άγιος Κεράμιος. Υπάρχουν έξοχες προσωπογραφίες του Χριστού και των αγγέλων. Ιδιαίτερα επιβλητικές οι παραστάσεις της Κόλασης και των βασανιστηρίων της (τριγμός οδόντων, οι ηγεμόνες και οι ιεράρχες που κατασπαράζονται από φίδια, σκωληκόβρωτοι αμαρτωλοί).

Το τέμπλο είναι αγιογραφημένο σε πολύ νεότερους χρόνους από την οικογένεια Οικονομάκη και Αλογάκου που είναι και οι σημερινοί προστάτες και ιδιοκτήτες της εκκλησίας αλλά και του νεκροταφείου δίπλα της. Δίπλα στην εκκλησία υπάρχουν ίχνη μεσαιωνικού οικισμού.

Επιγραφή στο τέμπλο γράφει:

<<Δέηση του δούλου του Θεού Κονομάκη Χρίστο και βοήθεια αυτόν και ψυχηκήν σωτηρίαν 1771 Αυγούστου 11, χηρ Αναγνώστου Καλκατζάκη , Νόμια >>

Ο ναός της Παναγίας ή επισκοπής πιθανόν να αποτελούσε έδρα Επισκόπου κατά τους Βυζαντινούς χρόνους εξού και το όνομα της. Οι διαστάσεις της είναι 9×6 προσφέροντας ένα επιβλητικό περιβάλλον στον επισκέπτη. Η περίτεχνη διακόσμηση της χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη κιόνων με Ιωνικά κιονόκρανα στην Ωραία Πύλη της εκκλησίας πράγμα σπάνιο για την Μάνη. Χαρακτηριστικό της επίσης ότι το ιερό της ( ανατολικά ) βρίσκεται χωμένο στην γη εκμεταλλευόμενη την γεωμορφία του εδάφους.

Ο καθηγητής Ν. Δρανδάκης αναφέρει στο βιβλίο του

«Βυζαντινές τοιχογραφίες της Μέσα Μάνης»

Ο γραπτός διάκοσμος της εκκλησίας, μιμούμενος κοντά στο έδαφος ορθομαρμάρωση, διαιρείται, όπως συνηθίζεται, σε ζώνες.

Στον τρούλο Παντοκράτωρ, κυκλωμένος από στηθάρια ωραίων Αγγέλων, δορυφορείται πιο κάτω, μεταξύ των παραθύρων, από πελώριους Προφήτες. Στα σφαιρικά τρίγωνα εικονίζονταν οι Ευαγγελιστές.

Στον ημικύλινδρο της μεσαίας αψίδας οι υπερύψηλοι Ιεράρχες Γρηγόριος (;), Χρυσόστομος, Βασίλειος και Νικόλαος. Πιο πάνω στηθάρια Επισκόπων, από τους οποίους ένας είναι ο άγιος Λέων, πάπας Ρώμης. Στα τεταρτοσφαίρια των παραβημάτων δεόμενοι σε προτομή όσιοι, στην Πρόθεση αδιάγνωστος και στο Διακονικό Θεοδόσιος ο Κοινοβιάρχης. Στον Ν τοίχο του αγίου Βήματος, δεξιά του τοξωτού ανοίγματος, ο όσιος Λουκάς ο Στηρηοτης και πίσω, στο Διακονικό, Ρωμανός ο Μελωδός, που κρατεί κύλινδρο στον οποίο διαβάζεται η Παρθέ(νος), πρώτες λέξεις του κοντακίου των Χριστουγέννων. Όπως είναι γνωστό, τον ύμνο συνέθεσε ο ίδιος. Άλλοι άγιοι Διάκονοι εικονίζονται στα Α σκέλη των τόξων επικοινωνίας του ιερού με την Πρόθεση και το Διακονικό.

Στη μεσαία ζώνη του τύμπανου της Β κεραίας είναι ορατά υπολείμματα βαδίζοντος Αγγέλου, που φαίνεται πως ανήκε σε παράσταση του Ευαγγελισμού, απέναντι στην κορυφή του Ν τύμπανου πλαισίωνε το παράθυρο, χωρισμένη σε δύο τμήματα, η παράσταση της θεραπείας του τυφλού, ο οποίος διακρίνεται στο άκρο δεξιό να νίβεται σε κολυμπήθρα με στόμιο σταυρόσχημο. Τη συνηθισμένη στους δικιόνιους ναούς θέση του Ευαγγελισμού (Δ πλευρά των τοίχων που χωρίζουν το άγιο Βήμα από την Πρόθεση και το Διακονικό) καταλαμβάνουν εδώ το άγιο Μανδήλιο και το άγιο Κεράμιο, ενώ κάτω από το δεύτερο ο Χριστός Αντιφωνητής προφανώς επέχει θέση Δεσποτικής εικόνας.

Τις καμάρες των κεραιών του σταυρού κοσμούσε το Δωδεκάορτο. Σώζονται σε μεγαλύτερη ή μικρότερη έκταση λείψανα της Γέννησης, Υπαπαντής, Μεταμόρφωσης, Βαϊοφόρου, Αποκαθήλωσης, Καθόδου στον Άδη, Ανάληψης.

Στις καμάρες των πλάγιων διαμερισμάτων εικονίζονται πολλές σκηνές από το Συναξάρι του αγίου Γεωργίου, μαρτυρία πως ο ναός ήταν αφιερωμένος σε εκείνον, όπως υποδηλώνει και το σημερινό όνομα του γειτονικού συνοικισμού.

Βρεττιάνοι (Μουντανίστικα)

Οικογένεια Βρεττάκου (Μουντανίστικα)

ΠΑΤΡΙΑ: Βρεττιάνοι           ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ: Βρεττιάνοι

Το επώνυμο Βρεττάκος απαντάται σε μεγάλη έκταση ιδίως στην Μέσα Μάνη. Όντας πατρωνυμικό δεν αποτελεί εξαίρεση από τα άλλα ίδιου είδους. Το επώνυμο φέρει το όνομα του γενάρχη Βρεττού χωρίς αυτό να προϋποθέτει συγγένεια με συνώνυμους του σε άλλα χωριά της Μάνης. Το όνομα Βρεττός είναι καθαρά μανιάτικο και σημαίνει αυτός που βρέθηκε. Δινόταν μάλιστα στα παιδιά προκειμένου να εξευμενίσουν μεγάλο κακό. ( αρρώστια, κατάρα ή κάτι ανάλογο).

Η οικογένεια Βρεττάκου στα Μουντανίστικα σύμφωνα με τον λαογράφο Κ. Κάσση δεν έχει σχέση με άλλες συνεπώνυμές της στην υπόλοιπη Μάνη. Οι οικογένειες που ανέβηκαν στα λεγόμενα Βουνά της Μέσα Μάνης γύρω στα 1600 ήταν μικρές οικογένειες που πήγαν να προστατευθούν από τους διάφορους πειρατές, Αλγερινούς κυρίως αλλά και από τους νέους κατοίκους που φυγάδες στην Μάνη ανταγωνίζονταν σε ζωτικό χώρο. ( π.χ Νικλιάνοι ). Επίσης δεν παραδίδεται οποιαδήποτε αιματοσυγγένεια με οποιαδήποτε άλλη οικογένεια των Μουντανίστικων τουλάχιστον πρόσφατα. Αποτελεί δηλαδή αυτόνομη πατριά- οικογένεια.

Κατά την επανάσταση του 1821 η οικογένεια Βρεττάκου συμμετείχε με (1) αγωνιστή ( καθώς όταν οι οικογένειες ήταν μικρές κάποιοι έμεναν πίσω να φυλάνε τα σπίτια ) που είναι και ο παλιότερος άντρας της οικογένειας που βρίσκουμε σε επίσημο έγγραφο.

ΒρεττάκοςΝικόλαος, Μουντανίστικα Μέσσης, χάλκινο (διάΝ. Πιεράκου), φάκ. 286, έγγρ.091, αριθ. καταλ. 230 καιφάκ. 287, έγγρ. 134, αριθ. καταλ. 230 καιφάκ. 274, έγγρ. 144(συνέχειατου 129), αριθ. καταλ. 138.

( Αριστεία Στ. Καπετανάκη )

Σε δημοτολόγια του 1856 από την οικογένεια Βρεττάκου στα Μουντανίστικα έχουμε (3) μέλη. Τον Νικόλαο, τον Παναγιώτη και τον Πανάγο.

Σε δημοτολόγια του 1871 βλέπουμε την οικογένεια πιο ισχυρή (7) αρσενικά μέλη.  Παρατηρούμε μάλιστα ότι ισχυρότατη οικογένεια στην περιοχή ήταν οι Τσατσαρουνιάνοι που κατείχαν την θέση του Δημάρχου.

Τέλος θα ήταν μεγάλη παράλειψη αν δεν αναφέραμε ότι η οικογένεια συμμετείχε ενεργότατα στην εθνική αντίσταση με νεκρό τον Νικόλαο Βρεττάκο.

Μαντουβαλιάνοι(Κοίτα – Μπουλαριοί – Γερολιμένας) Α’ Μέρος

Οικογένεια Μαντούβαλου (Κοίτα – Μπουλαριοί – Γερολιμένας)

ΓΕΝΟΣ: Νικλιάνοι ΠΑΤΡΙΑ: Λιάνοι ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ: Μαντουβαλιάνοι

Ο τετραώροφος πύργος των Μαντουβαλιάνων στους Μπουλαριούς

Οικογένεια με όνομα βαρύ σαν ιστορία στα χωριά της Μάνης για την δύναμή της αλλά και την φιλοπατρία της είναι οικογένεια Μαντούβαλου. Εχθροί και φίλοι έχουν πολλά να διηγηθούν. Για την καταγωγή της οικογένειας δύο είναι οι κυρίαρχες απόψεις.

Η μία θέλει τον Μαντούβαλο απευθείας απόγονο του δεύτερου γιου του Νίκλου, του Λία. Ο Νίκλος κατέβηκε γύρω στα 1500 από την Τεγέα στην Μάνη στην περιοχή της Κοίτας του λεγόμενου ως σήμερα Νικλιάνικου. Από τον Λία προήλθε η πατριά των Λιάνων με εστία την Κοίτα.

Η δεύτερη άποψη θέλει τον Μαντούβαλο πειρατή με Μικρασιατική καταγωγή ο οποίος όπως και άλλοι πολλοί γύρω στα 1600 ήρθε στην Μάνη για ασφάλεια και έγινε γαμπρός και σύμμαχος με τους Λιάνους. Το σίγουρο πάντως είναι πως η Κοίτα αποτελεί εστία της οικογένειας και οι υπόλοιποι Λιάνοι το έβρισκαν από παράδοση σαν συγγενής με τους Μαντουβαλιάνους.

Η παράδοση λέει πως προεπαναστατικά η οικογένεια Μαντούβαλου ασκούσε πειρατεία με ορμητήριο τον όρμο του Λιμένα ( Γερολιμένα ). Μάλιστα είχαν ισχύ και όνομα σοϊλή από τότε. Κατά την επανάσταση του 1821 η οικογένεια Μαντούβαλου έλαβε πολλές διακρίσεις λόγω των σημαντικών ( όπως διαβεβαιώνεται από τους καπετάνιους ) εκδουλεύσεών που προσέφερα στην πατρίδα. Πάνω από (10) δέκα μέλη της οικογένειας συμμετείχαν ενεργά στον αγώνα. Εκ των οποίων οι 4 παρασημοφορήθηκαν ως αξιωματικοί.

Παρακάτω παραθέτουμε πρόταση του Ν. Βοιδή Μαυρομιχάλη για προαγωγή του Γεωργούλια Μαντούβαλου.

Εδώ πρέπει να αναφέρουμε τις καλές σχέσεις που διατηρούσε η πατριά των Λιάνων με τους Μαυρομιχαλιάνους καθότι οι Μαντουβαλιάνοι παρασημοφορήθηκαν κυρίως από τον Α. Π. Μαυρομιχάλη, Ν. Πιερράκο, Ν. Βοιδή που είναι όλοι Μαυρομιχαλιάνοι.