Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΚΗΣ ΠΕΤΡΙΝΑΣ

Αναδημοσίευση άρθρου Ιορδάνη Δημακόπουλου (διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου)

%cf%83%cf%87%ce%b5%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%bc%ce%bc%ce%b1

Σχεδιάγραμμα του χωριού Πετρίνα

Ή Κώμης «Εκφρασις τοϋ συνδεομένου προς τους Παλαιολόγους «νομοφύλακος ‘Ιωάννου
διακόνου τοϋ Ευγενικού» έχει συνταχθεί, ίσως στό β’τέταρ. τοϋ 15ου αι.,
μετά άπό επιτόπια επίσκεψη και μέ αφορμή τήν ανάληψη θέσεως ή καί παροχή δικαιωμάτων
άμεσα ή έμμεσα σχετιζομένων μέ τή Λακωνική Πέτρινα, τή «χρηστή κώ-
μη’Ότήν όποια καί αναφέρεται.Παρά τή σημασία τοϋ κειμένου γιά τήν ανασύνθεση
της είκόνας ‘ενός υστεροβυζαντινού χωριού ή τήν ιστορική γεωγραφία καί μνημειακή
τοπογραφία της περιοχής του, ή «Εκφρασις δέν είχε απασχολήσει τήν έρευνα.
Σ’αυτήν περιέχεται πάντως καί ή αρχαιότερη μνεία ενός κοινοτικού πύργου,
πoύ βρισκόταν επάνω σέ λόφο, στό μέσον τού χωριού, καί είχε κτισθεί άπό
τους κατοίκους,οι όποιοι μάλιστα τόν είχαν ήδη χρησιμοποιήσει γιά τήν άντί-
μετώπυη επιδρομέων άπό γειτονική περιοχή.

Στά 1554, ή Πέτρινα εμφανίζεται στό χάρτη τού Agnese (Petina), ένώ ό Άμβρ.
Φραντζής καταχωρεί τρείς πύργους στον προεπαναστατικό οικισμό, στον κατάλογο
των πύργων των Τουρκαλβανών της Μπαρδούνιας, πού είχαν εγκατασταθεί εκεί άπό
τό 1715 γιά νά τήν εγκαταλείψουν πανικόβλητοι στις πρώτες ημέρες τού ‘Αγώνα.
Στά 1892,0 Κ. Νεστορίδης,στήν πρώτη έκδοση της ‘Εκφράσεως, σημειώνει, μέ τήν
ίδια όμως ανακρίβεια,τήν ύπαρξη θεμελίων, δήθεν, τοϋ πύργου μέσα στό χωριό.

%cf%80%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%af%ce%bd%ce%b1-2

ο πύργος της βυζαντινής περιόδου από τo Google Earth – street view

«Ομως, στή σημερινή Πέτρινα, δ μοναδικός πύργος πού εξακολουθεί νά υφίσταται,
καί μάλιστα άθικτος σχεδόν καί ακέραιος, είναι ακριβώς ό Παλαιολόγειος πύργος
της. ‘Υψώνεται επιβλητικότατος μέσα σέ μεγάλη αυλή,πάνω στην δδ. Θαλή Κουτού-
πη (βλ. τοπογρ., άρ. 1), προς Ν της κεντρικής πλατείας (άρ. 8). Ή θέση του
πάνω σ’έναν άπό τους λόφους της Πετρίνας, σέ συνδυασμό προς τήν Παναγίτσα,τήν
παλιότερη εκκλησία τού χωριού, πολύ χαμηλότερα (άρ. 2), ένα δρομικό κτίσμα στεγασμένο
μέ οξυκόρυφη καμάρα ενισχυμένη μέ σφενδόνιο,πού πρέπει νά ταυτισθεί μέ
μιά άπό τις τρείς εκκλησίες πού μνημονεύει δ Ευγενικός, προσδιορίζει τή θέση
καί τή σημαντική έκταση πού κάλυπτε ή υστεροβυζαντινή Πέτρινα.

παραδοσιακό σπίτι στην Πετρίνα (http://www.exploring-greece.gr)

Τό κτήριο, μοναδικό είδος πύργου της εποχής, παρουσιάζει συγκεκριμένες όμοιότητες προς τά αρχοντικά καί σπίτια τοϋ Μυστρά, καθώς όμως και προς έναν τύπο πύργων
τοϋ τουρκοκρατούμενου Μοριά,ή ύπαρξη και. διάδοση των όποιων μαρτυρεΐται άπό
τό 1671. Πρόκειται γιά άνωγοκάτωγο,πλατυμέτωπο κτίσμα, τοϋ τύπου Β πού διακρίνει
δ ‘Ορλάνδος στο Μυστρά, έξ. διαστ. 6 Χ 14 μ.καί ύψους 10 μ., περίπου,μέ κα-
μαροσκέπαστο Ισόγειο, μέ δύο τοξωτά ανοίγματα στή βόρεια πλευρά, καί μεγάλη αίθουσα
(τρίκλινος) στον όροφο,μέ δυό άντικρυστά θυρώματα εισόδου καί επτά συνολικά
παράθυρα. Σέ επαφή προς τή νότια πλευρά του, υφίσταται καί δεύτερο όρθογώ-
νικδ κτίσμα, λίγο στενότερο, μέ καμαροσκέπαστο ισόγειο καί αρχικό όροφο, τό όποιο
όμως φαίνεται μάλλον νά αποτελεί, μαζί μέ τήν έξ.σκάλα του καί ένα ημικυκλικό
«κλουβί», μεταγενέστερη προσθήκη. Οι τοίχοι είναι κτισμένοι μέ αργούς λίθους
καί πήλινα όστρακα καί μόνον στις γωνίες υπάρχουν λαξευτοί γωνιόλιθοι. «Ολα
τά ανοίγματα είναι τοξωτά,μέ όρθογωνικά όμως πλαίσια,πάνω άπό τό άνώφλι των
όποιων εκτείνεται ανακουφιστικό ημικυκλικό τόξο, άπό εναλλάξ αψιδόλιθους καί
πλίνθους, τριγυρισμένο άπό λεπτή ταινία τούβλων. Στά στηθαία των παραθύρων, καθώς
καί στην όρθογωνική καταχύστρα,πάνω καί πλάγια στό θύρωμα της βόρειας πλευράς,
προεξέχουν ζεύγη μεγάλων πέτρινων φουρουσιών,ειδικού προορισμού. Ή προσπε’-
λαση, κατευθείαν στον όροφο,γινόταν μέ αιρετή σκάλα ή μέ συνδυασμό κτιστής σκάλας,
σέ απόσταση, καί αιρετού σανιδώματος. ‘Εκατέρωθεν των παραστάδων της εισόδου
στον δροφο, εκεί ακριβώς όπου σέ κτήρια του Μυστρά υπήρχαν πλίνθινοι σταυροί
μέσα σέ πλαίσιο άπό τούβλα, εδώ έχουν έντοιχισθεϊ άποτμήματα επιτύμβιων μάλλον
στ»|^ών, μέσα σέ πλαίσιο,μέ παραστάσεις ανδρικής καί γυναικείας μορφής,αντίστοιχα,
πού πρέπει νά προέρχονται άπό τό κοντινό Γύθειο,τήν παράκτια εκείνηπεριοχή γιά τήν όποια ό Ευγενικόςαναφέρει «τείχους ίχνη καί πύργων καί θεάτρου καί οικημάτων αρχαιοτάτων καί αγαλμάτων λείψανα» .

Παρατηρήσεις

Η Πετρίνα σήμερα υπάγεται στον δήμο Ανατολικής Μάνης. Ωστόσο επί Τουρκοκρατίας υπαγόταν στα Βαρδουνοχώρια τα οποία τα κατείχαν οι Τούρκοι. Ο Αμβρόσιος Φραντζής αναφέρει τρεις πύργους στους οποίους διέμεναν Τούρκοι και Αλβανοί αγάδες. Σήμερα δεν σώζονται άλλοι πλην του αναφερόμενου. Το ύψος του 10μ, θεωρείται αρκετά ψηλό μιας και την εποχή που χτίστηκε τα περισσότερα σπίτια της περιοχής δεν ξεπερνούσαν τα 5μ.

ΠΗΓΕΣ

  1. Ιορδάνη Δημακόπουλου «ο Παλαιολόγειος Πύργος της λακωνικής Πετρίνας» 5ο Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και τέχνης, Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, Αθήνα 1985.
  2. Google Earth – street view

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΘΙΜΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

Η περίπτωση του Βασίλη Καργάκου

Το ακρωτήριο Ταίναρο από τη θάλασσα 1882

(WORDSWORTH, Christopher)

Είναι γεγονός ότι η περιοχή της Μάνης μέχρι προσφάτως έκανε χρήση του Εθιμικού Δικαίου εντόνως κυρίως λόγω της μη ύπαρξης για πολλά χρόνια (Τουρκοκρατία) οργανωμένης δικαστικής αρχής λόγω της αυτονομίας της. Οι οικογενειακοί πόλεμοι και το κληρονομικό δίκαιο είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτής της νοοτροπίας.

Στο παρόν άρθρο θα δούμε ένα περιστατικό φόνου μέσα από τα έγγραφα της περιόδου του νεότερου ελληνικού κράτους και ακολούθως θα αναλύσουμε τα συμπεράσματα που προκύπτουν μέσα από την εθιμική συμπεριφορά της εποχής.

Σε έγγραφο του αρχείου του στρατηγού Παναγιώτη Γιατράκου διαβάζουμε, (διορθωμένη η πρωτότυπη ορθογραφία του κειμένου)

ο πρόεδρος της εφορείας Ιωάννης Μίλησις και ο φρούραρχος Μονεμβασίας (ως μάρτυς) Ι. Κ. Μαυρομιχάλης 13.7.1826 (Αντίγραφο)

Περί τον Ιούλιο του 1826, ενώ ο πλοίαρχος Βασίλειος Καργάκος βρισκόταν στην Σκαρδαμούλα (Καρδαμύλη), δύο ναύτες του «συγχυσθέντες μετά τινός Τούρκου του Δουράκη, τον εφόνευσαν». Η εφορεία υποχρέωσε τον Καργάκο να καταβάλει στον Δουράκη 750 γρόσια και έδωσε το παρόν σε ένδειξη «δια να λάβει το δίκαιον του ο Βασίλειος, όθεν ανήκει και δια να αποδειχθεί ότι οι φονεύσαντες τον Τούρκο ναύται Νικολακιάνοι από το χωρίον Πύργον δεν είχον δίκαιον να ζητούν περί της αυτής υποθέσεως και να ενοχλούν τινά, διότι αυτοί φονεύσαντες τον Τούρκον έφυγον και ο Βασίλης δια αυτούς επλήρωσε ταύτα».

Στο ίδιο έγγραφο υπάρχει σημείωση «ο ανωτέρω Βασίλης Καργάκος είναι πατήρ του Δημητρίου Βασιλάκου κατοίκου Αγίου Ιωάννη του δήμου Σπάρτης, αντίγραφο την 11 7βρίου 1871 Σπάρτην»

Από το παραπάνω αρχείο προκύπτουν διάφορα συμπεράσματα για την κατάσταση που επικρατούσε εκείνη την εποχή.

Πρώτα από όλα βλέπουμε πως οι ισχυρές οικογένειες όπως η οικογένεια Δουράκη από την Καστάνια της έξω Μάνης είχαν την δυνατότητα να έχουν στην κατοχή τους ομήρους – δούλους Τούρκους αιχμαλώτους από τα πεδία των μαχών.

Επίσης εδώ παρατηρούμε μια παλιά εθιμική διαδικασία της Μάνης στην οποία η εφορεία της Σπάρτης (συμβούλιο δημογερόντων) μέσω αιρετοκρισίας επέβαλε. Την αποζημίωση του θανάτου κάποιου προκειμένου να αποφευχθούν αντίποινα και περαιτέρω αιματοχυσία.

Οι Νικολακιάνοι ναύτες που αναφέρονται στο παραπάνω απόσπασμα ως φονιάδες  δεν είναι άλλοι από την γενιά των Νικολακιάνων του Πύργου Διρού. Τούτο επιβεβαιώνεται από το ότι ως μια από τις ισχυρές οικογένειες του χωριού υπογράφουν στις 15/8/1806 υποσχετικό σύμφωνο βοήθειας του Αντώνη μπέη Γρηγοράκη.

untitled

απόσπασμα από το συμφωνητικό των οικογενειών του Πύργου το 1806 προς τον Αντωνόμπεη

Τέλος η υποσημείωση για την οικογένεια Καργάκου μας βοηθά να καταλάβουμε πως ήδη από τα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση του 1821 είχε αρχίσει η πληθυσμιακή μετακίνηση των Μανιατών προς την Σπάρτη και την πέριξ περιοχή καθώς αναφέρονται μέλη της στον Άγιο Ιωάννη του Μυστρά και την γύρω περιοχή το 1872 ακόμα και με παρωνύμια.

untitled

Ο Δημήτρης Βασιλάκος σε εκλογικό κατάλογο  του Αγίου Ιωάννη το 1872

ΠΗΓΕΣ

  1. Αθ. Φωτόπουλου, Οι Γιατράκοι του 1821, Αθήνα 1902, τόμ. Β’, σ. 190, έγγρ. 593 (569).
  2. Κ. Κάσση «Άνθη της Πέτρας οικογένειες και εκκλησίες στην Μάνη» Ιχώρ Αθήνα 1990
  3. Αγνώστου, «Ιστορικαί αλήθειαι συμβάντων τινών της Μάνης από του 1769 και εντεύθεν : Ο Τζανέτμπεης Καπετανάκης Γρηγογάκης και η οικογένειά του», Τύποις Φ. Καραμπίνη και Κ. Βαφά, 1858
  4. http://el.travelogues.gr/item.php?view=47756
  5. http://arxeiomnimon.gak.gr (Γ.Α.Κ εκλογικά συλλογής Βλαχογιάννη επαρχία Λακεδαίμονος φακ. 025)
  6. https://maniatika.wordpress.com

 

 

Πύργος Κετσέα – Δολοί Αβίας

0353_22847520414_o

Βάση πύργου οικογένειας Κετσέα (φωτογραφία Γιώργος Αθανασάκος)

Ο Πύργος Κετσέα βρίσκεται στους Κάτω Δολούς της Δυτικής Μάνης και πρόκειται για σχεδόν τετράγωνο πολεμόπυργο, από τον οποίο σήμερα σώζεται μόνο η βάση. Η τοιχοποιία του Πύργου αποτελείται από λίθους και σποραδικά θραύσματα κεραμιδιών, ενώ στις γωνίες έχουν χρησιμοποιηθεί λαξευμένοι λίθοι. Ο Πύργος Κετσέα ανήκε στον αγωνιστή Γρηγόριο Κετσέα. Να σημειωθεί πως η οικογένεια Κετσέα θεωρείτο ιδιαίτερα ισχυρή στην περιοχή εξού και η παρουσία του πύργου της.

Τον Πύργο Κετσέα επισκέφθηκε η γαλλική Επιστημονική Αποστολή του Μορέως κατά τον 19οαιώνα, ενώ σύμφωνα με την προφορική παράδοση των κατοίκων εκεί είχε, επίσης, φιλοξενηθεί πριν την Επανάσταση ο απεσταλμένος της Φιλικής Εταιρείας, Χριστόφορος Περραιβός, ο οποίος είχε ως αποστολή την συμφιλίωση των οικογενειών της Μάνης καθώς ο τόπος θα γινόταν ορμητήριο της Επανάστασης. Τούτο σημαίνει πως μέλη της οικογένειας Κετσέα πρέπει να είχαν μυηθεί στην φιλική εταιρεία.

----_23449708506_o

Μαρμάρινη πλάκα επί του Πύργου με ιστορικά δεδομένα του μνημείου 

Μέσα στον Πύργο Κετσέα βρίσκεται ο ιερός ναός Αγίου Νικολάου, ένας μονόχωρος ναός, μεγάλων σχετικά διαστάσεων, ξυλόστεγος με δίρριχτη στέγη και τρίπλευρη αψίδα, οι τοιχογραφίες του οποίου στο ιερό χρονολογούνται στα τέλη του 18ου αιώνα.

Ο Πύργος Κετσέα, κτίσμα που χρονολογείται στο τέλος της Τουρκοκρατίας, αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ιστορίας του οικισμού των Δολών κατά την προεπαναστατική περίοδο.

Το 1829 πέρασε από τους Δολούς ο Γάλλος χαρτογράφος Bory de Saint Vincent, σ. 251-2, ο οποίος επισκέφθηκε το Γιαννάκη Κετσέα στον πύργο του και σημείωσε τα ακόλουθα:

«Ο καπετάνιος Κετσέας, όταν ανεβήκαμε στον πύργο του από μια σκάλα και αφού μας έδωσε να πλυθούμε, μας πρόσφερε γλυκό, ένα ποτήρι νερό, τον καφέ με το κατακάθι του, και την πίπα, μας έδειξε με λίγα λόγια την αγάπη για τη Γαλλία και την εκτίμησή του για το General en Chef (στρατηγό Μαιζώνα) αρχιστράτηγο, που τον έβλεπε, λέει, με έκπληξη και φοβερά προαισθήματα «να απομακρύνεται από μια χώρα όπου η παρουσία του θα ήταν απαραίτητη για καιρό ακόμη……….».

Ο πύργος σήμερα βρίσκεται σε κακή κατάσταση, σώζεται μόνο η βάση του, ωστόσο αντιλαμβάνεται κανείς την παρελθοντική του αξία. Αποτελεί μνημείο της προ επαναστατικής Μάνης, ενώ αντιπροσωπεύει την πολεμική φυσιογνωμία του τόπου.

ΠΗΓΕΣ

  1. https://greece.terrabook.com/messinia/el/page/pirgos-ketsea
  2. Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών
  3. Φωτογραφίες Γιώργος Αθανασάκος

 

Πύργος Μεσίσκλη

Ένας από τους πιο ιδιαίτερους και ιστορικούς πύργους της Μάνης βρίσκεται στην Νόμια της Μέσα Μάνης και ανήκει στην οικογένεια Μεσίσκλη. Ο πύργος αυτός διεκδικεί μαζί με μερικούς άλλους της γύρω περιοχής τον τίτλο του παλαιότερου πύργου της Μάνης με την μορφή που τον γνωρίζουμε σήμερα.

Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία κτίσης του για δύο λόγους. Πρώτον διότι λόγω παλαιότητας δεν υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες για την κατασκευή του και δεύτερον διότι ο πύργος αυτός όπως και πολλοί άλλοι στην Μάνη χτίστηκαν πάνω σε παλαιότερες θέσεις όπου προϋπήρχαν οικιστικές κατασκευές. Η πιθανότερη περίοδος κατασκευής του ανάγεται στα τέλη του 17ου με αρχές 18ου αιώνα. Θεωρείται δηλαδή προεπαναστατική κατασκευή στο σύνολό του.

Ο πύργος της οικογένειας Μεσίσκλη βρίσκεται στο κέντρο της Νόμιας. Έχει ύψος 9 μέτρα περίπου στέκοντας επιβλητικά μέσα στον οικισμό. Περιβάλλεται από άλλες οικίες της οικογένειας Μεσίσκλη για λόγους ασφαλείας. Σε περίπτωση πολέμου οι ένοικοι των οικιών προσέτρεχαν στον οικογενειακό πύργο. Επιπροσθέτως τα σπίτια που ενώνονταν με τον πύργο του προσέφεραν μεγαλύτερη ασφάλεια διότι τον κάλυπταν, τον έκαναν πιο δυσπρόσβλητο.

Ο πολεμόπυργος και γύρω τα σπίτια της οικογένειας Μεσίσκλη

Η επικοινωνία μεταξύ τους γινόταν μέσω στενών, σκαλοπατιών και οικιών για ακόμα πιο δύσκολη προσέγγιση στον κύριο όγκο του πύργου. Τα παράθυρα είναι σχεδόν ανύπαρκτα και τα μόνα ανοίγματα είναι μικρές σχισμές στους τοίχους για να περνάει το τουφέκι. Οι λεγόμενες ντουφεκότρυπες βρίσκονται παντού στον πύργο ιδίως στον τελευταίο όροφο.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του πύργου αποτελεί η γωνιακή πολεμίστρα του προς την πλευρά του δρόμου για λόγους στρατηγικής σημασίας. Η γωνιακή πολεμίστρα έδινε την δυνατότητα στον αμυνόμενο να ελέγχει τις δύο εξωτερικές πλευρές του πύργου.

Η είσοδος είναι στενή ώστε να είναι απολύτως ελεγχόμενη. Το φρουριακό συγκρότημα στο σύνολο του έχει αυτονομία καθώς έχει πλήθος αποθηκευτικών χώρων για τρόφιμα και στέρνα στην βάση του για την κάλυψη αναγκών σε νερό.

Γραφική αναπαράσταση πύργου Μεσίσκλη, Σαΐτας, «Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική

ΙΣΤΟΡΙΑ

Ο πύργος της οικογένειας Μεσίσκλη εκφράζει σε απόλυτο βαθμό την επιρροή της στον χώρο της Νόμιας τα προεπαναστατικά χρόνια, ιδίως πριν την ανάδειξη των Νικλιάνων σαν τοπαρχών στην Μέσα Μάνη κυρίως κατά την β΄ Τουρκοκρατία. Όπως και σε κάθε άλλο μανιάτικο οικισμό και συγκρότημα η ισχύς της οικογένειας αποτυπωνόταν στις οχυρωματικές της κατασκευές.

Τον Φεβρουάριο του 1837, στάλθηκε στη Mάνη από την κυβέρνηση με στρατό και χρήματα ο λοχαγός M. Φέδερ, για να εφαρμόσει τους νόμους περί γκρεμίσματος των πύργων. Όταν ο έπαρχος γνωστοποίησε στα χωριά τις αποφάσεις, οι κάτοικοι όχι μόνο αρνήθηκαν να συμπράξουν, αλλά εκδήλωσαν και εξεγερτικές διαθέσεις. Ο Μεσίσκλης του είπε

Μεγάλη πληρωμή ζητά ο βασιλιάς για το αξίωμα που μου δίνει, θα προτιμούσα να έχει ο καθένας τα δικά του

Για τους Μανιάτες θεωρείτο μεγάλη ντροπή να γκρεμίσουν τους πύργους τους και ιδιαίτερα όταν είχαν μακραίωνη ιστορία. Η κατοχή του πύργου αυτού έγινε μήλον της έριδος και μεταξύ κλάδων της οικογένειας σε νεότερους χρόνους σε σημείο αντεκδικήσεων. Αυτό συνέβη διότι ο πύργος ήταν μαζικός, όπως λέγεται, συλλογικός δηλαδή και με το πέρασμα του χρόνου και την διάσπαση των κλάδων η οικογένεια ήρθε σε προστριβές.

Πύργος Λέυκτρου

Η πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453 επέφερε σοβαρό κοινωνικό αντίκτυπο μέσα στην αυτοκρατορία. Οι πληθυσμιακές μεταναστεύσεις αυξήθηκαν δραματικά προκειμένου ο πληθυσμός να εξασφαλίσει την βιωσιμότητα του. Από μια τέτοια πληθυσμιακή μετακίνηση δημιουργήθηκε το χωριό Πύργος στον παλαιό δήμο Λεύκτρου της Μεσσηνιακής Μάνης.

Απέχει 48 χλμ από την Καλαμάτα και 288 χλμ από την Αθήνα. Βρίσκεται σε υψόμετρο 360μ.

Μια οικογένεια ονόματι Μανολίτση από την Πόλη μετά την άλωση προσάραξε στα χωριά Νομιτσί και Κουτήφαρι. Γύρω στα 1565 οι Μανολιτσιάνοι έφυγαν για άγνωστους λόγους από τα χωριά αυτά (πιθανόν εκδιώχθηκαν) και μετοίκησαν στην περιοχή Σκαφίδι όπου βρίσκεται και ομώνυμη πηγή. Έμεναν μάλιστα στο Μαύρο Σπήλαιο όπου μπορούσε λόγω μεγέθους και της θέσης του να φιλοξενήσει κόσμο. Μέχρι σήμερα είναι ορατά τα σημάδια κατοίκησής του από την διαρρύθμιση του χώρου.

Η ρήξη ωστόσο με τους κατοίκους της Μηλιάς στους οποίους ανήκε η περιοχή και η πηγή δεν άργησε να έρθει. Φοβούμενοι τα χειρότερα οι Μανολιτσιάνοι ανέβηκαν στον λόφο ύψους 360 μ. και έχτισαν έναν πύργο, στην σημερινή θέση παλαιόπυργος. Από αυτόν τον πύργο πήρε το όνομα του το χωριό. Η θέση του χωριού  είναι ιδιαίτερα στρατηγική διότι έπαιζε ρόλο παρατηρητηρίου. Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα πολλοί το αποκαλούν το μπαλκόνι της Μεσσηνιακής Μάνης.

Ο Πύργος εκτός από την μαγευτική του θέα είναι γνωστός και για το πλήθος των υστεροβυζαντινών εκκλησιών του. Πολιούχος του χωριού είναι ο Αη Γιώργης, με πλήθος όμορφων και παλαιών τοιχογραφιών. Τα εκκλησάκια είναι ο ‘Αη Στρατηγός, ο ‘Αη Σπυρίδωνας, η Κοίμηση της Θεοτόκου (Παναγίτσα), τα Εισόδια της Θεοτόκου (με καμπαναριό Γοτθικού ρυθμού). Τέλος η εκκλησία προφήτης Ηλίας στο κέντρο του χωριού και όχι σε ύψωμα όπως προστάζει το έθιμο.

Στα 1871 καταγράφονται στο δημοτολόγιο του χωριού 186 άνδρες (τότε μόνον οι άνδρες είχαν δικαίωμα ψήφου) που σημαίνει ότι ο πληθυσμός του χωριού ξεπερνούσε τους 350 κατοίκους. Το 1900 καταγράφονται 411 κάτοικοι με δικό του δημοτικό σχολείο ενώ το 1975 καταγράφονται 115 κάτοικοι.

Ο Πύργος Της Οικογένειας Κιτρινιάρη

Πύργος Κιτρινιάρη στη Σαϊδώνα

Μεταξύ των χωριών Σαιδόνα και Ξοχωρίου της Μεσσηνιακής Μάνης, σε υψόμετρο 700 μέτρων βρίσκεται ο πύργος της οικογένειας Κιτρινιάρη. Η οικογένεια Κιτρινιάρη αναδείχθηκε σε πολυάριθμη και ισχυρή οικογένεια κατά την δεύτερη Τουρκοκρατία. Η δύναμή της έφθασε σε τέτοιο βαθμό ώστε να γίνουν άτυπα καπετάνιοι των ορεινών χωριών της Ανδρούβιστας. Ήταν λοιπόν φυσικό να υπάρχει και μια διασφάλιση των κεκτημένων με την ανέγερση ενός ισχυρού πύργου.

Η θέση που επέλεξε ο κτήτορας να χτίσει τον πύργο του είναι στρατηγικής σημασίας. Η θέα φθάνει μέχρι χαμηλά τα παράλια και ο τόπος ανέγερσης είναι βραχώδης και δυσπρόσιτος. Το πυργοσυγκρότημα δεν είναι μεγάλο ωστόσο δίνει στον κάτοικό του μεγάλη ασφάλεια. Ο τριώροφος τετράγωνης κάτοψης πύργος βλέπει προς τον δρόμο ενώ τείχη υπάρχουν στην ΒΑ πλευρά μόνο καθώς ΒΔ προστατεύεται από την άγρια ρεματιά και από μεγάλους βράχους. Στην νότια πλευρά του πύργου υπάρχει γωνιακή πολεμίστρα το λεγόμενο κλουβί ή κουμπέ για την άμυνά του καθώς και μικρός εξώστης. Πέραν του πύργου ( ακρόπυργου ) υπάρχει και κτίριο κατοικίας ( σπίτι ) ορθογώνιου σχήματος όπου εκεί συναθροίζονταν σε μη εμπόλεμη κατάσταση. Κατά πάσα πιθανότητα το συγκρότημα πρέπει να χτίστηκε γύρω στα 1786.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Κατά την διάρκεια εμφύλιας σύγκρουσης της οικογένειας μαθαίνουμε από τον Κολοκοτρώνη.

«Εις την Μάνην πάντοτε επηγαίναµεν βοήθεια εις τον µπέη Κουµουντουράκη, εις τες χρείες τους, και εβοηθούσαµε το µέρος τους. Ο καπετάνιος Κωνσταντής Δουράκης, φίλος του πατρός µου, και οι Κιτρινιαραίοι, ανοίγουν πολέµους. Ηµείς µεντάτι. Είχαµεν κλεισµένον µίαν φοράν τον Νικόλαον Κιτρινιάρη, τον πολιορκήσαµεν, και σαν ετρώγονταν αδελφοξάδελφα, έρριχναν τουφέκια στον αέρα. Οι Μανιάτες τον εστεναχώρησαν και οµίλησε να παραδοθή, και εζήτησε εµέ. Δεν ήτο να παραδοθή, αλλά να µε σκοτώσει µε απιστιά. Εβγήκε έξω εις του πύργου την πόρτα, και είχε βάλει τους ανθρώπους µέσα, να παραδοθή. Οι άνθρωποί του µε άδειασαν έξη τουφέκια. Εγώ ήµουν κοφτά και µ’ επήραν, έπεσα αποκάτω από τον θόλον της πόρτας του πύργου, οι δικοί µου ενόµισαν ότι µε σκότωσαν και ήθελαν να σκοτώσουν τους συγγενείς του Κιτρινιάρη. Αλλοι λέγουν “όχι να πάρωµε τον Θεόδωρον”. Ηλθεν ο αδελφός του Κιτρινιάρη, και τον επήρα εις τον ώµον, κ’ επροφυλάχτηκα, και την νύκτα έβαλα φωτιά εις τον πύργον και επαραδόθηκαν. Ο αδελφός του ήτον µε ηµάς. Τότε τα αδέλφια τους είπαν: Να κάµω ό,τι θέλω εις εκείνους διά την απιστιά. Εγώ είπα, ότι εάν ο Θεός µ’ εφύλαξε, τους χαρίζω την ζωήν». 

 

Πυργοσυγκρότημα Κιτρινιάρη

Η όλο και ανερχόμενη δύναμη των Κιτρινιαριάνων δεν έμεινε απαρατήρητη από τους Τρουπιάνους της Καρδαμύλης οι οποίοι συνέλαβαν τον καπετάν Νικόλαο Κιτρινιάρη ωστόσο σεβάστηκαν την κοινωνική του τάξη και δεν τον έριξαν στην Γούβα του πύργου τους.

Αυτός δεν ήτο εκεί κοντά

Μονέ τον είχαν στον οντά

Του Παναγιώτη του Τρουπάκη

Του κυρ Μιχαλαμπεάκη

Δυστυχώς σήμερα το συγκρότημα του Κιτρινιάρη βρίσκεται σε άθλια κατάσταση και αν δεν γίνει κάτι σύντομα θα καταρρεύσει από την ερημιά και την  απαξίωση.

Το Σπίτι Του Αχαμνόμερου

Παραδοσιακά οι κοινωνικές τάξεις στην Μέσα Μάνη ήταν δύο. Οι ισχυροί της κάθε περιοχής λέγονταν σοϊλήδες ενώ οι ανίσχυροι λέγονταν αχαμνόμεροι. Η ισχύς δεν καθοριζόταν αναγκαστικά από την οικονομική επιφάνεια αλλά από το μέγεθος της οικογένειας. Όπως σε κάθε κοινωνία η διαφορά στις κοινωνικές τάξεις αντικατοπτριζόταν και στην κατοικία.

Το σπίτι του αχαμνόμερου δεν επιτρεπόταν να είναι επιθετικού τύπου. Αυτό συνέβαινε προκειμένου να βρίσκεται πάντοτε υπό τον έλεγχο των ισχυρών της κάθε περιοχής. Αν ο αχαμνόμερος έχτιζε ισχυρό σπίτι θα ήταν σε θέση να αμφισβητήσει την ισχύ των εκάστοτε αρχουσών  οικογενειών. Το σπίτι του λοιπόν δεν ξεπερνούσε τα 3 μέτρα ύψος ή κτιζόταν πάντοτε σε χαμηλότερο ύψος από τον σοϊλή προκειμένου να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση σε περίπτωση που είχαν έχθρητα μεταξύ τους. Πολλές φορές το σπίτι κτιζόταν κάτω από τον πύργο του ισχυρού που τους προσέφερε προστασία σε αντάλλαγμα εκδουλεύσεων. Αυτός λεγόταν ακουμπισμένος. Οι ακουμπισμένοι πολλές φορές ακολουθούσαν στις βεντέτες τους σοϊλήδες  σαν ένα σόι. Επίσης σπάνια ήταν η ύπαρξη πολεμικών κατασκευών στα σπίτια τους. Τέτοιες όπως κανόνια, ζεματίστρες, τουφεκότρυπες, πετρόμαχους. Οι στέρνες που διέθεταν στα σπίτια τους ήταν πάντα μικρές. Σημαντική δε ήταν η στέγη του σπιτιού. Σπάνια τους επέτρεπαν οι σοϊλήδες να έχουν στηθαία στα σπίτια τους. Αυτό συνέβαινε για να μειώνεται αισθητά ο βαθμός επικινδυνότητας. Χωρίς στηθαίο στην οροφή δεν μπορεί να πυροβολήσει και να καλυφθεί εύκολα. Οι μαρμάρες ( ταινάριο μάρμαρο ) αποτελούσαν την βασική πρώτη ύλη για την επικάλυψη της στέγης ενώ από κάτω ήταν ξύλινη. Σπουδαίο ρόλο έπαιζε και η θέση. Τα σπίτια των αχαμνόμερων μέχρι το 1850 που υπήρχε πειρατεία κτίζονταν παραλιακά καθότι στα ορεινά δέσποζαν οι ισχυροί μη αφήνοντας χώρο για τους υπόλοιπους.

Το σπίτι του αχαμνόμερου στην σκιά του πύργου ( τοιχογραφία )

΄Κάποτε ένας αχαμνόμερος αποσκερά βοήθησε Νικλιάνους σε μια αγοροπωλησία με ξένους. Οι Νικλιάνοι για να τον ευχαριστήσουν προσφέρθηκαν να του δώσουν κάτι. Αυτός τους ζήτησε αντί για χρήματα, να βγάλει κάποιες μαρμάρες και να σηκώσει στηθαίο. Όχι ψηλό αλλά στηθαίο. Πέσασι να τον φάσι οι Νικλιάνοι, δεν το δέχοντα με τίποτα. Άκου κουβέντες, λέασι΄. 

Ωστόσο δεν είναι λίγες οι φορές που αχαμνόμερες οικογένειες  είχαν μικρά πυργάκια ή και πύργους που κτίστηκαν αργότερα σε εποχές πιο πρόσφορες. Πολλοί μάλιστα από αυτούς κτίζονταν νύχτα για να μην τους δουν οι σοϊλήδες και τους επιτεθούν.

Η εναλλαγή ρόλων δεν εξέλειπε. Η αύξηση των αρσενικών μελών της γενιάς επέφερε και αλλαγή της οικιακής κατάστασης. Ο αχαμνόμερος μπορούσε να σηκώσει όροφο και να δημιουργήσει τετελεσμένο. Φυσικά όλα τα παραπάνω δεν είναι απόλυτα καθώς στις κοινωνικές σχέσεις μέσα στους αιώνες πολλοί παράγοντες μεσολαβούν.