Βεντέτα με φόντο τις ελιές στην Πετρίνα του 1833

Η Πετρίνα Λακωνίας πνιγμένη στα ελαιόδενδρα

Είναι ιδιαίτερα γνωστό πως στην περιοχή της Μάνης η ελιά αποτελεί ιστορικά βασική πηγή εισοδήματος. Δεν είναι τυχαίο μάλιστα το πλήθος παλαιών οικιακών ελαιοτριβείων που μπορεί κάποιος εύκολα να βρει σε όλη την περιοχή.  Στο χωριό της Πετρίνας μάλιστα αποτελεί ξεχωριστό προϊόν. Το δέντρο της ελιάς ήταν και συνεχίζει να είναι πολύ σημαντικό αν σκεφτεί κανείς ότι ουσιαστικά πρόκειται για μονοκαλλιέργεια. Αυτός είναι και ο λόγος όπου κατά την διάρκεια του «λιομαζώματος» ακόμα και έχθρητες σταματούσαν με την λεγόμενη «τρέβα» (ανακωχή).

Ωστόσο η βαρύτητα και η σημασία της ελιάς έφερε και πολλές αντεκδικήσεις, ανταγωνισμούς και εν τέλει ακόμα και θάνατο μεταξύ των κατοίκων της Μάνης. Δεν ήταν λίγες οι φορές που για την διεκδίκηση μιας ελιάς υπήρχε θανατηφόρα απάντηση. Δεν είναι τυχαία η μεθοδική καταστροφή των ελαιοδέντρων κατά την διάρκεια της ελληνικής επανάστασης από τον Ιμπραήμ για να λιμοκτονήσει ο πληθυσμός.

Παρακάτω αναδημοσιεύουμε μια τέτοια αντεκδίκηση μεταξύ κατοίκων της Μάνης στο χωριό Πετρίνα. Συγκεκριμένα κάτοικοι του χωριού αναφέρουν πως ο Δημήτρης Κακοκέφαλος λόγω διαφορών του με τον Πούλο Αγγελάκο, του έκαψε εικοσιτέσσερις ρίζες ελιές. Τούτο όχι απλώς το λένε αλλά και το υπογράφουν σε συμβολαιογράφο της εποχής Γ. Χαρτουλάρη. Γίνεται αντιληπτό πως για τα δεδομένα της εποχής (1833) αυτή η πράξη ήταν μεγάλη προσβολή καθώς από τις ελιές κρινόταν και η επιβίωση της οικογένειας. Ακολουθεί το έγγραφο:

«Σήμερον ημέραν Δευτέραν μετά την μεσημβρίαν την εικοστή εβδόμην Νοεμβρίου του χιλιοστού οκτακοσιοστού τριακοστού τρίτου έτους, παρουσιασθέντες προς την Μνημονείαν ταύτην εν τώδε τω κατά την αγορά της Σπάρτης Γραφείω μου οι εκ του χωρίου Πετρίνα της επαρχίας ταύτης κύριοι Κωνσταντής Σκαλκάκος, Στράτης Ψωμογεράκος και Ιωάννης Βασιλάκος, κάτοικοι του αυτού χωρίου και ευρεθέντες προς ώραν εδώ, μοι εμφάνισαν το ακόλουθον Μαρτυρικόν έγγραφον τους και με εβεβαίωσαν ότι τα εν αυτώ ενδιαλαμβανόμενα έχουσι αλήθειαν. Όθεν εκδίδεται δια της παρούσης πράξεως εις αντίγραφον επίσημον επικυρωμένον με την Μνημονική Σφραγίδα, μένον το πρωτότυπων εις τα εισερχόμενα της Μνημονείας υπ. αριθ. 82.

Μαρτυρούμενοι οι υπογεγραμμένοι εις την μεταξύ Πούλου Αγγελάκου και Δημήτρη Κακοκεφαλακου υπόθεσιν ως εφεξής. Ο μεν Κωνσταντής Σκαλκάκος ότι είπεν του Κακοκέφαλάκου ότι έκαψε τας είκοσι τέσσαρας ελαίας του Αγγελάκου και ήκουσεν αυτό και από το στόμα του ίδιου του Κακοκεφαλάκου ενώπιον Δημόσιου μέρους, ο δε Στράτης Ψωμογεράκος ότι είπε και αυτός και ήκουσε από τον Κακοκεφαλάκο ταύτα όσα ο Σκαλκάκος ωμολόγησεν και ο Γιάννης Βασιλάκος επανέλαβε τα αυτά με τον Σκαλκάκον και τον Ψωμογεράκον. Ταύτα πάντες ωμολογούντες του δημόσιου μνήμονος Λακεδαίμονος δια την απουσίαν του ειρηνοδίκου παρά του οποίου ήμεν προσκεκλημένοι εις τούτο υποφαινόμεθα βάσιν έχοντας εις τας ομολογίας μας τον κατά τύπους όρκον και την αλήθεια.

ακολούθως οι υπογραφές των παραπάνω »

thumbnail_2018_11_23_10_35_270001

το έγγραφο μαρτυρία των κατοίκων της Πετρίνας 

 

Δεν μας είναι γνωστοί οι λόγοι της διένεξης μεταξύ της οικογένειας Κακοκέφαλου και της οικογένειας Αγγελάκου, ωστόσο μας είναι γνωστά μερικές λεπτομέρειες που χρήζουν ιδιαίτερης μνείας.

Πρώτα από όλα και οι δύο οικογένειες συμμετείχαν ενεργά στην επανάσταση του 1821. Ο Δημήτρης Κακοκέφαλος (το όνομα του σημαίνει στα μανιάτικα υποχόνδριος, ισχυρογνώμων), είχε λάβει το χάλκινο αριστείο ως μπουλουξής, ενώ ο Πούλος Αγγελάκος ήταν διακεκριμένος καπετάνιος στην επανάσταση καθώς έφερε επισήμως τον βαθμό του Ταξιάρχου το 1825 (οπλαρχηγός 7ης τάξης αργότερα). Μάλιστα στο χωριό τον φώναζαν «καπετάν Πούλο». Είχε συμμετάσχει σε πολλές μάχες και κάθε άλλο παρά τυχαίος αντίπαλος δεν μπορούσε να θεωρηθεί.

Δεύτερον οι κάτοικοι που υπογράφουν το παραπάνω έγγραφο – μαρτυρούν επισήμως εναντίον του Κακόκεφαλου, εν block. Όλοι τους κατάγονται από την Πετρίνα και υπερασπίζονται τον συγχωριανό τους Αγγελάκο.

Τρίτον πρέπει να σημειωθεί πως ενώ ο Αγγελάκος καταγόταν από την Πετρίνα ο Κακοκέφαλος καταγόταν από τα Κόκκινα Λουριά. Αυτό σημαίνει πως ίσως τα αίτια της διαμάχης δεν ήταν αμιγώς τοπικά αλλά ίσως είχαν να κάνουν με ευρύτερες πολιτικές – κοινωνικές διαμάχες.

Ζερβός Νίκος-Καμένες ελιές, 1970

 

Πηγές

  1. Γαβαλά Πέπη «Συμβολαιογραφικές Πράξεις του μνήμονος  Λακεδαίμονος κύριου Γεωργίου Χαρτουλάρη, 1833 – 1835». ΥΠΕΘ, ΓΑΚ Λακωνίας, Σπάρτη 2016.
  2. Κώστα Μ. Πίτσιου «Λακωνικές Σελίδες», εκδόσεις Καρυάτιδες, Αθήνα 1971
  3. Άρη Γ. Πουλημενάκου «Η Πετρίνα από τον 17ο αιώνα», Αθήνα 1989
  4. Σταύρου Γ Καπετανάκη «Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες Αγωνιστές» Αδούλωτη Μάνη, Αρεόπολη 2008
  5. https://paletaart.wordpress.com/2017/12/27/%CE%B6%CE%B5%CF%81%CE%B2%CF%8C%CF%82-%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%BF%CF%82-nikos-zervos-1901-1988/%CE%B6%CE%B5%CF%81%CE%B2%CF%8C%CF%82-%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CE%AD%CF%82-1970/
  6. http://www.petriniotis.gr/

Ευχαριστώ πολύ τους εργαζόμενους στα ΓΑΚ Λακωνίας για την παροχή του εγγράφου μαρτυρίας.

Advertisements

Λίγο πριν την άλωση της Τριπολιτσάς

ο αγωνιστής του 1821 Αναστάσης Μαυρομιχάλης

Στις 23 Σεπτεμβρίου του 1821 η πόλη της Τρίπολης πέφτει μετά από εξάμηνη πολιορκία και αιώνες ξένης κυριαρχίας σε ελληνικά χέρια. Η πόλη είχε καταστεί διοικητικό κέντρο της Πελοποννήσου και η κατάληψή της είχε τεράστια στρατηγική σημασία. Ωστόσο ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν κάποια παραλειπόμενα γεγονότα τα οποία δεν είναι ιδιαίτερα γνωστά.

Ήδη από τις αρχές του 1821 οι Τούρκοι είχαν πληροφορίες ότι σχεδιάζεται από τους «Ρωμιούς» πιθανό  κίνημα εναντίον τους. Για να αποφευχθεί κάτι τέτοιο και να τρομοκρατηθεί ο πληθυσμός οι Τούρκοι καλούν τους σημαντικότερους προεστούς και αρχιερείς στην Τρίπολη, με πρόφαση να υποβάλουν τα σέβη τους στον Πασά. Σε περίπτωση εξέγερσης φυσικά οι «σημαντικοί πρόκριτοι» θα βρίσκονταν στα χέρια των Τούρκων. Από την Μάνη προσκλήθηκε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης. Αποφασίστηκε να μην πάει προφασιζόμενος ασθένεια. Έτσι θα μπορούσε να τεθεί επικεφαλής του δυναμικού της περιοχής και θα έπαιζε καταλυτικό ρόλο στα τεκταινόμενα. Παράλληλα όμως για να μην κινήσει υποψίες αλλά και σύμφωνα με τα Οθωμανικά ήθη έπρεπε να στείλει κάποιον δικό του ως αντιπρόσωπο. Αυτός που  αποφασίστηκε να πάει ήταν ο τρίτος γιος του Αναστάσης Μαυρομιχάλης και ο ανιψιός του Πανάγος Πικουλάκης από την Αρεόπολη. Οι ζωές τους, εν γνώσει τους, θα διέτρεχε μεγάλο κίνδυνο καθώς με την έκρηξη της επανάστασης οι Τούρκοι θα ξέσπαγαν σε αυτούς είτε με βασανιστήρια είτε με εκτελέσεις.

Οι πραγματικές προθέσεις των Τούρκων φάνηκαν αμέσως μόλις πέρασαν η αντιπροσωπεία της Μάνης τα τείχη της πόλης. Πρώτο μέλημα των Τούρκων ήταν ο αφοπλισμός των τεσσάρων πάνοπλων σωματοφυλάκων του Αναστάση Μαυρομιχάλη. Παρότι αρχικώς αντιστάθηκαν πείσθηκαν να παραδώσουν οπλισμό και ύστερα ρίχτηκαν στην φυλακή. Με το ξέσπασμα της επανάστασης εκτελέσθηκαν επί τόπου και μπροστά στα μάτια των προκρίτων οι φρουροί. Για έναν από αυτούς, τον Νικόλαο Βασιλάκο από το Σκουτάρι, έχουμε περισσότερες πληροφορίες από σειρά εγγράφων στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος.

«Πιστοποιούμεν οι υποφαινόμενοι, ότι πριν η Ιερά Σάλπιγξ είχεν ηχήσει εις τον Ελληνικόν ορίζοντα, και προπαρασκευαί αυτής εγίνοντο παρά της Ορθοδόξου Εταιρείας τω χιλιοστώ οκτακοσιοστώ εικοστώ πρώτω έτος, λαβών (sic) υπονοίας η οθωμανική κυβέρνησις, έβαλε χείρας εις αποτομήν πολλών αθώων χριστιανών εις όλα τα μέρη του κράτους όπου Χριστιανοί υπάρχωσι, δόσας προς τούτοις διαταγήν και εις τον εν Τριπόλει Διοικητήν ίνα λάβη και αυτός το ξίφος εις χείρας και φονεύει χωρίς διάκρισιν όπου ευρίσκει Χριστιανόν. Τούτο πληροφορηθέντες οι Διοικηταί της Πελοποννήσου (Μωραγιάνηδες) απέστειλον παρακλητικάς επιστολάς εις τον εν Λακωνία Πετρόμπεην Μαυρομιχάλην ίνα δια της εγγυήσεώς του σώση από τον Οθωμανικόν πέλεκυν τους Χριστιανούς και στείλει ενέχυρον προς βεβαίωσιν, ότι η Πελοπόννησος δεν εστοχάσθη ποτέ, ούτε θέλει στοχασθή μυστικήν τινά εταιρείαν κατά της Υψηλής Πόρτας, έδωσε λοιπόν ενέχυρον εις τον εν Τριπόλει Διοικητήν (ότι τοιούτος σκοπός δεν υπάρχει) τον υιόν του Αναστάσιον Μαυρομιχάλην, ζητήσας προς τούτοις και εκ μιάς των διασήμων οικογενειών της Λακωνίας των Βασιλιάνων, τον Νικόλαον Βασιλιάνον. Αλλά κατά την 25 Μαρτίου του αυτού έτους ήχησεν εις τον Ελληνικόν ορίζοντα η Ιερά σάλπιγξ της Ελληνικής Ελευθερίας, έλαβον τα όπλα οι Έλληνες έτρεξαν πολιορκούντες τα φρούρια καταδιώκουν και φονεύουν όπου αιμοβόρον Οθωμανόν εύρισκον. Τότε ο εν Τριπόλει Διοικητής έβαλεν ξίφος εις τα παρά της Πελοποννήσου δοθέντα ενέχυρα. Εφόνευσε και τον Νικόλαον Βασιλάκον, γίνας ούτος θύμα της Ελληνικής Μυστικής Ορθοδόξου ημών Εταιρείας. Τούτο θεωρήσας (sic) οι αδελφοί του αειμνήστου Ν. Βασιλάκου, Πιέρος και Τζανέτος Βασιλιάνοι και πνέοντες εκδίκησιν δια το αίμα του αδελφού τους, είχον προς τούτοις και τον υπέρ πατρίδος ζήλον, έλαβον και αυτοί τα όπλα εις χείρας επί κεφαλής πολλών Στρατιωτών εφοδιάζωσι αυτούς από ίδιά τους έξοδα, έτρεξαν εις πολλάς κατά των εχθρών μάχας, αλλά και ούτοι έπεσον ενδόξως εις το πεδίον της μάχης εις τον παρά της εν Τριπόλει πολιορκίας. Τούτο πληροφορηθείσα η οικογένειά των, η μεν μητέρα των εκ της λύπης απέθανεν το αυτό έτος, η δε αδελφή τους ασθενήσασα εκ της λύπης μέχρι το 1827 απέθανεν και αύτη. Μείνας (sic) δε εκ της οικογενείας ταύτης των Βασιλιάνων δύο ανήλικοι αδελφοί των αειμνήστων, Δημήτριος και Βασίλειος και μη έχων ουδένα προστάτην έγιναν ελεηνόν θύμα της πείνης, και έκτοτε η πολυάριθμος οικογένεια αύτη δεν εβραβεύθη ουδόλως δια τας πολλάς αυτής θυσίας, ως και αι λοιπαί οικογένειαι της Πελοποννήσου και Στερεάς Ελλάδος. Όθεν εις ένδειξιν δίδεται το παρόν μας πιστοποιητικόν έγγραφον εις την οικογένεια ταύτην δια να χρησιμεύση όπου δει.

Αθήναις τη 13 Δεκεμβρίου 1844.

Π. Μαυρομιχάλης, Α. Δεληγιάννης, Πανούτζος Νοταράς, Τζανετάκης Γρηγοράκης, Δ. Τζιγκουράκος, Κανέλλος Δεληγιάννης».

Από το παραπάνω έγγραφο προκύπτουν πολλές πληροφορίες. Πρώτα πρώτα πως η οικογένεια Βασιλάκου του Σκουταρίου ανήκε στις επιφανείς της εποχής καθώς ο συγγραφέας αναφέρετε σε αυτούς ως «διασήμων«. Επίσης γίνονται αντιληπτά πολλά από τα εθιμοτυπία της εποχής και της περιοχής όταν μιλάει για «πνοή εκδίκησης» των αδερφών για το αίμα του αδερφού τους. Στο ίδιο έγγραφο γίνεται εύκολα αντιληπτό και το ότι οι Βασιλιάνοι του Σκουταρίου είχαν και βαριές απώλειες καθώς στην Τριπολιτσά χάθηκαν τρία αδέρφια. Τέλος αξιοσημείωτο είναι πως το έγγραφο αυτό υπογράφουν ισχυρότατες προσωπικότητες της Πελοποννήσου αποδεικνύοντας την αίγλη της οικογένειας.

Αποτέλεσμα εικόνας για πολιορκία τριπολιτσάς

Η Τρίπολη επί Τουρκοκρατίας

 

Πηγές

  1. http://www.nhmuseum.gr/en/fakelos-syllogon/antikeimena/12008_en/
  2. http://www.geetha.mil.gr/media/1_istorika/25_Martioy/alosi-tripolitsas.pdf
  3. https://www.sansimera.gr/articles/310
  4. http://www.arcadia938.gr/index.php/diafora/san-simera/22290-o-ibrshim-pasha-katastrefei-tin-tripolitsa
  5. Ιωσήφ Ζαφειροπούλου, Οι αρχιερείς και οι Πρόκριτοι εντός της εν Τριπόλει φυλακής εν έτει 1821, Απομνημονεύματα, Έκδ. Εμμ. Πρωτοψάλτη, τόμ. Α’, σ. 223.
  6. http://www.etlasp.gr/
  7. Σταύρου Γ. Καπετανάκη Μανιάτες Αγωνιστές του 1821 έκδοση συλλόγου Μανιατών Καλαμάτα 2005

Μανιάτες στην Ικαρία

η Ικαρία στα 1688 από τον DAPPER

Είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη η αντίληψη πως η Μάνη ήταν μια απομονωμένη φιλοπόλεμη περιοχή. Αυτό ωστόσο δεν είναι απολύτως σωστό. Η επαφή της με την θάλασσα έδωσαν στον πληθυσμό την αναγκαία εξωστρέφεια προκειμένου να επιβιώσει. Το ψάρεμα, η πειρατεία και το εμπόριο αποτελούσαν βασικές εργασίες του παλαιού Μανιάτη.

            Παράλληλα η αυτονομία της περιοχής οδήγησε στην πληθυσμιακή ανάπτυξη της. Η αδυναμία της περιοχής να «θρέψει» τόσο πληθυσμό έφερε ως αποτέλεσμα την σύγκρουση μεταξύ των οικογενειών του τόπου για τον έλεγχο των πλουτοπαραγωγικών πηγών και ραγδαία πτώχεια. Έτσι δημιουργήθηκαν στα τέλη του 17ου και κυρίως του 18ου αιώνα μεταναστευτικά ρεύματα Μανιατών σε διάφορες περιοχές της Ελλάδος και του εξωτερικού. Εδώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και τις συνεχείς συγκρούσεις με τους Τούρκους αλλά και γενικότερα τους Οθωμανούς πειρατές. Ένας από τους προορισμούς που επελέγη για μαζική εγκατάσταση Μανιατών στα μέσα του 18ου αιώνα ήταν και το νησί της Ικαρίας.

            Η μεταναστευτική αυτή κίνηση σύμφωνα με την τοπική παράδοση της Ικαρίας έχει να κάνει με την προσωπικότητα του πειρατή Σταμάτη Καστανιά. Η καταγωγή του δεν είναι εξακριβωμένη. Πολλοί τον θεωρούν Μανιάτη ενώ κατά άλλους Ικαριώτη ο οποίος μεγάλωσε στην Μάνη, κατόπιν απαγωγής του από μανιάτες πειρατές. Το σίγουρο είναι πως στην Μάνη έμαθε την ναυτική τέχνη και όπως αναφέρει η τοπική παράδοση επέστρεψε στην Ικαρία με άλλους Μανιάτες.

            Πιο συγκεκριμένα λέγεται πως πήγες το νησί γύρω στα 1750 σε ηλικία 27 ετών όχι μόνο με κατοίκους της Μάνης αλλά και δασκάλους, ιερείς και ναυπηγούς. Τους ναυπηγούς τους τοποθέτησε για διαμονή στο Γιαλισκάρι, ενώ από έναν δάσκαλο σε Λαγκάδα, Περμαρία και Περδίκι. Ο Καστανιάς για επτά χρόνια διαφύλαξε το νησί με επιτυχία από επιδρομές πειρατών ενώ ισχυροποιήθηκε τόσο πολύ σε τοπικό επίπεδο που ο σουλτάνος τον αναγνώρισε «Ζαμπίτη της Ικαρίας». Του έδωσε δηλαδή τον βαθμό του αστυνόμου – τοποτηρητή. Μάλιστα είχε και επίσημη σφραγίδα για την υπογραφή των εγγράφων του που έφερε στο κέντρο έλικα και πέριξ αυτή το Καπετάν Καστανιάς.

            Ενδιαφέρον παρουσιάζουν έγγραφα και τοπικές παραδόσεις για αυτήν την μετακίνηση.

«1761 Αφιερώνω κι εγώ ο παπα Γιάννης Καφάκος εις την Αγίαν Κιουρά[νa;]το μερδικόν μου τ’ αμπέλι εις Κά(τω) Χωριόν να βάζουν τα παιδία μου τονκάθε χρόνο ένα κάρτο σιτάρι και μισόν κατζίκι και κρασί ό,τι βάζουν και οιάλλοι αδελφοί. Και όποιος ευρεθεί και αφήσει το ψυχικόν μας να έχου χέριοι αδελφοί, να τα βάνουν εις άλλο χέρι να δίνει το πάχτος»

Ενώ σε άλλο έγγραφο επαναστατικής διακήρυξης του νησιού αναφέρεται

«1795 6 Δεκεμβρίου

Εγώ ο παπά Χριστόδουλος Καφάκος έγραψα το παρόν εις το καιρόν που ρίξαμε το χαρατζομάνι της κραταιάς βασιλείας. έτσι εσυμφώνησε ο ραγιάς και έγραψα»

            Η οικογένεια που αναφέρεται στο παραπάνω έγγραφο έχει καθαρά Μανιάτικο επώνυμο καθώς το επώνυμο προέρχεται από την λέξη Καφός που στα μανιάτικα σημαίνει αδελφός και την κατάληξη –άκος.

Άλλα επώνυμα που συνδέονται ιστορικά με την Μάνη στην Ικαρία είναι τα Κουτήφαρης, Μελάς, Μάγκουρας, Πατσάκος, Τζαούτης, Κούβαρης, Καζάλης κ.ά. Μάλιστα σε σημείωση του ο παλαιός Ικαριώτης ιστορικός Ιωάννης Μελάς αναφέρει «τα επώνυμα αυτά αποδεικνύουν μεμονωμένην αλλά παλαιάν μετοικεσίαν Πελοποννησίων εις Ικαρίαν».

         Ο απόηχος της εποίκησης των Μανιατών στο νησί δεν παρέμεινε μόνο σε πληθυσμιακό επίπεδο. Η κοινωνία της Ικαρίας άρχισε να παρουσιάζει τα πρώτα ανοίγματα. Εμφανίστηκε ένα νέο είδος κατοικίας – το δίχωρο διώροφο σπίτι με το όνομα «πύργος» ή «πυργάρι», με δεύτερο όροφο ως ξενώνα. Σύμφωνα με την παράδοση, γύρω στα τέλη του 18ου αιώνα στην Ικαρία μετοίκησαν Μανιάτες και, καθώς τόσο οι «πύργοι» όσο και οι νέοι οικισμοί έχουν κοινά στοιχεία με παρόμοια δείγματα από τη Μάνη, θεωρείται ότι οι νέοι κάτοικοι εισήγαγαν αυτή την αρχιτεκτονική.

μικρό πειρατικό του 18ου αιώνα

Πηγές

  1. επιμέλεια κειμένου Ι. Φ. Μιχαλακάκος
  2. Ιωάννη Π. Λεκκάκου «Μάνη κοινωνική οργάνωση και ζωή», Αρεόπολη 2008 εκδ. Αδούλωτη Μάνη.
  3. Α. Καπετάνιος «Χώρος και χρόνος στην Δυτική Ικαρία, διαδικασίες μετάβασης και μετασχηματισμού»
  4. Ι. Μελά «Ιστορία της νήσου Ικαρίας από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της εποχής μας» Αθήνα 1955
  5. Ι. Μελά «Ιστορία της Ικαρίας» Επτά Ημέρες της Καθημερινής Αφιέρωμα στην Ικαρία, 1998.
  6. Δ. Βαγιακάκου «Μανιάται εις Ικαρία» Αθήνα σύγγραμμα περιοδικό, Αθήνα 1958
  7. http://www.ikariamag.gr/i-ikaria-kai-i-thalassa-i-naytosyni-ton-ikarion
  8. http://www.ehw.gr/asiaminor/forms/fLemmaBody.aspx?lemmaId=6855
  9. http://el.travelogues.gr/item.php?view=32265

χειρόγραφα από την Μάνη του 19ου αιώνα

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Μηλιά Μάνης

το χωριό Μηλιά της έξω Μάνης

Στην περιοχή της Μάνης το ιδιοκτησιακό καθεστώς βασιζόταν κυρίως στον προφορικό λόγο. Η έλλειψη εγγράφων δικαιολογείται από δύο κυρίως παράγοντες.

  • Αφ ενός οι άνθρωποι μεταξύ τους, ελλείψει ισχυρού κρατικού παράγοντα, μιας και η περιοχή ήταν για πολλά χρόνια αυτόνομη, προσπαθούσαν να βρουν απλούς τρόπους «τακτοποίησης» θεμάτων της καθημερινότητας τους μεταξύ τους.
  • Αφ ετέρου οι περισσότεροι από τους Μανιάτες δεν είχαν μεγάλη γνώση γραμμάτων ώστε να μπορούν να φτιάξουν σοβαρά συμβολαιογραφικά έγγραφα.

Έτσι η παρουσίαση εγγράφων από εκείνη την περίοδο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αξία καθώς μας παρουσιάζουν τον τρόπο σκέψης και προσέγγισης των Μανιατών απέναντι στις ιδιοκτησίες.

Στο παρακάτω έγγραφο ο Νικήτας Νηφάκης, ο γνωστός ποιητής της Μάνης, υπογράφει και συμμετέχει σε συμφωνητικό ανταλλαγής χωραφιών, ως εγγράμματος. Το έγγραφο είναι ιδιαίτερης αξίας καθώς πέραν της σπανιότητας τέτοιων εγγράφων δείχνει την σαφήνεια την οποία εμπεριέχει καθώς καταγράφονται τα σύνορα και οι ιδιόκτητες τους αναλυτικά.

Διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου

1813 οκτωβρίου 12η

+ εφάνη εμένα καλόν του γιαννακούρου κλεφτογιαννάκου και δίδω το μισόν μου χωράφι εις την πιάλαν αποκατώστρατα όπυο το έχω από τα μπραβάκια το δίδω αλλαξιά του γιώργη ξαρχουλάκου και μου δίδει αυτός δι’ αυτό το στρέμα του εις την ίζηναν σύνορον του αδελφού του και της πετρόνυμφης μου δίδει ακόμα και είκοσι γρόσια και αν είναι αυτός εις αυτό που του δίδω εγώ καθολικός νοικοκύρης και εγώ ξένος και απόξενος ομοίως πάλιν και εγώ να είμαι νοικοκύρης εις το στρέμα όπου μου έδωσεν και δια πίστεως της αλήθειας εγένετο το παρόν και εδώθη εις χείρας του δια κάθε και ρου φανέρωσιν, το χωράφι όπου του δίδω εγώ είναι σύνορον του ροζακέων και του λιτζέρη.

Νικήτας Νυμφάκης βαλμένος από τον γιαννακούρον έγραψα και μαρτυρώ

Οι οικογένειες οι οποίες περιλαμβάνονται στο παραπάνω απόσπασμα είναι οι περισσότερες από την Μηλιά. Συγκεκριμένα είναι οι εξής:

Νηφάκης από Μηλιά

Ροζακέας από Καστάνια

Μπραβάκος από Μηλιά

Λιντζέρης από Μηλιά

Κλεφτογιαννάκος από τα Ξανθιάνικα της Μηλιάς

Ξαρχουλάκος από Μηλιά. Το επώνυμο συναντάται και αλλού ωστόσο λόγω των υπόλοιπων πρέπει να αφορά την περιοχή της Μηλιάς.

Πετρόνυμφη, είναι γυναικείο πρόσωπο το οποίο δεν γνωρίζουμε επώνυμο αλλά καταγράφηκε όπως την αποκαλούσαν.

32214789_1697981773612674_4880817598431756288_n

 

Πηγές

  1. Σ. Κουγέα «Μανιάτικα ιστορικά στιχουργήματα του Νικήτα Νηφάκη», Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1964.
  2. Σ. Καπετανάκη «Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες αγωνιστές», εκδ. Αδούλωτη Μάνη, 2008
  3. http://naoistimani.blogspot.gr/p/blog-page_699.html

Η οικογένεια Νικολακάκου (Λιαντίνα)

Αναδημοσίευση άρθρου του Γ. Δ. Νικολακάκου

Η περίοδος της Τουρκοκρατίας ήταν μια περίοδος έντονων αλλαγών και πληθυσμιακών μετακινήσεων ακόμα και αν υπήρχε μια ενιαία αυτοκρατορία. Αυτό συνέβαινε διότι υπήρχαν συχνές αναταραχές, εξεγέρσεις, επαναστάσεις και από την άλλη υπήρχε έντονο το στοιχείο της διαφορετικότητας από τόπο σε τόπο. Η περιοχή της Λακωνίας και λιγότερο της Μάνης, μεμονομένα ή σε ομάδες, κατά διαστήματα δεχόταν πληθυσμιακά κύμματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μεμονομένης μετακίνησης από την β. Ελλάδα στον Λακωνικό χώρο είναι το ακόλουθο.

Φωτογραφία του χρήστη Δημήτρης Λιαντίνης / Dimitris Liantinis.

τμήμα του χωριού Λιαντίνα Λακωνίας

«Η οικογένεια Νικολακάκου ζούσε επί Τουρκοκρατίας στη Λιαντίνα, ενώ όλες
οι άλλες οικογένειες κατοίκησαν μετά την απελευθέρωση.
Οι Νικολακαίοι, άγνωστο για ποιο λόγο, έφυγαν από το Σούλι της Ηπείρου
με καΐκι και μετά από μεγάλες ταλαιπωρίες βγήκαν στα Τρίνησα Λακωνίας γύρω
στα 1740. Εκεί σε μια άγρια έκταση, όπως άγρια είναι και σήμερα, έκτισαν
τέσσερα σπίτια 25-30 τ.μ. περίπου το καθένα. Ακόμα και σήμερα υπάρχουν τα
θεμέλια μισό με ένα μέτρο πάνω από την επιφάνεια της γης, ένα χιλιόμετρο από τη
θάλασσα και πεντακόσια περίπου μέτρα από τη Στεφανιά. Του έδωσαν το όνομα
Σούλι, δηλαδή το όνομα της πατρίδος τους, το Σούλι της Ηπείρου.
Εκεί δε γνωρίζουμε πόσα χρόνια κάθισαν, γιατί σκότωσαν έναν Τούρκο και
εξαφανίστηκαν, άλλος στην περιφέρεια των Μολάων, άλλος στην περιφέρεια των
Μελτινοχωρίων και άλλος στην περιφέρεια της Λιαντίνας, στη σπηλιά πιο κάτω
από την εκκλησία του χωριού μας, στους μολάδες, στο κτήμα κληρονόμων Κώστα
Πηγαδιώτη γύρω στα 1755.
Αυτό για τη σπηλιά είναι γνωστό από την παράδοση της οικογενείας μου. Το
όνομα Νικολακάκος αναφέρεται σε διαθήκη του μοναστηρίου της Γόλας από το
1763 στο βιβλίο του καθηγητή κ. Θ. Κατσουλάκου. Οι προερχόμενοι από το Σούλι
της Σκάλας, που εγκαταστάθηκαν στη σπηλιά που προαναφέραμε, αποφάσισαν να
παραμείνουν μόνιμα στην περιοχή, κτίζοντας σπίτι στη Λιαντίνα, το σημερινό σπίτι
κληρονόμων Αχιλλέα Νικολακάκου, το οποίο το 1825 κάηκε από τον Ιμπραήμ και
μετά την απελευθέρωση ξαναφτιάχτηκε.
Από την παράδοση αναφέρεται ότι αυτοί δεν έφεραν το όνομα Νικολακάκος,
αλλά ότι αυτό το απέκτησαν, άγνωστο πώς, με την εγκατάστασή τους στην περιοχή
αυτή. Από την παράδοση πάλι γνωρίζουμε ότι το όνομα Νικολακάκος προήλθε από
τον Νικολάκη μετά την φυγή τους από το Σούλι της Στεφανιάς. Εκείνη τη χρονική
περίοδο περίπου τοποθετείται η γέννηση του Νικολάκη Νικολακάκου (το όνομα
του παππού του), από τον οποίον γεννήθηκαν οι αγωνιστές του 1821.
Το 1770-1780 δημιουργείται ο σημερινός οικισμός από τους Τούρκους, που
εκτεινόταν από τα Πηγαδιωταίικα μέχρι το Ραχίδι. Στον οικισμό αυτό υπήρχε τζαμί
στη θέση του σημερινού σπιτιού του Στράτη Νικολακάκου και πύργος του
Μουσταφά Μπέη Γκρίκα, το σημερινό σπίτι των κληρονόμων Πέτρου Καστάνη και
καμιά δεκαριά τούρκικα, σπίτια στα οποία κατοικούσαν Τούρκοι.
Είχα την τύχη όταν ήμουν μικρός τη δεκαετία 1940-1950, να έχω δέκα
παππούδες της οικογενείας μου, εγγονούς των αγωνιστών, σε ηλικία 80-90 ετών
και να μου διηγούνται ιστορίες, οι οποίες εκείνη την εποχή μάς φαινόντουσαν σαν
παραμύθι. Σχετικά με μας τους Νικολακαίους, μου έλεγαν ότι έχουμε έρθει από το Σούλι της Στεφανιάς Λακωνίας και ότι στο Σούλι σκότωσαν κάποιον Τούρκο και
έφυγαν στα βουνά, σε λόγγους και σπηλιές, πολλά χρόνια προς της Επαναστάσεως
του 1821. Για τούτο έχουμε και το πατρωνύμιο από τις άλλες οικογένειες να μας
λένε μέχρι σήμερα Σουλελαίους. Μάλιστα οι Γορανίτες στις συζητήσεις τους δεν
μας λένε Νικολακαίους αλλά Σουλελαίους λόγω καταγωγής.
Όταν το 1991 πήγα να συμβουλευθώ το νονό μου Στέλιο Πηγαδιώτη, ο
οποίος ήταν περίπου 87 ετών, μου είπε σχετικά για μας τους Νικολακαίους τα εξής:
Όταν ήμουν μικρός για σας τους Νικολακαίους, ο μεν μπάρμπας μου ο Βαγγέλης
Καστάνης έλεγε ότι τους Νικολακαίους να τους λέτε Σουλελαίους γιατί στο Σούλι
της Στεφανιάς σκότωσαν ένα μεγάλο Τούρκο, ενώ ο μπάρμπας μου ο Μιχάλης
Πηγαδιώτης έλεγε τους Νικολακαίους να τους λέτε Σουλελαίους γιατί στο Σούλι
σκότωσαν ένα μεγάλο πασά».

Αποτέλεσμα εικόνας για Λιαντίνης

το «σερνικό βουνό» – ο Ταύγετος πάνω από την Λιαντίνα

Πηγές

  1. Γ.Δ. Νικολακάκου Η Λιαντίνα της Λακεδαίμονος, Σπάρτη 2004, σσ. 9-11.
  2. http://micro-kosmos.uoa.gr (περιοδικό Φάρις)
  3. Φωτογραφία σελίδα Facebook «Δημήτρης Λιαντίνης / Dimitris Liantinis»

ο Μακεδονομάχος Μιχάλης Αναγνωστάκος

Μερική αναδημοσίευση από το site http://www.mani.org.gr

Σχετική εικόνα

Οι μακεδονομάχοι καπετάν Γκόγκος (αριστερά), Καπετάν Ματαπάς (στο κέντρο) και καπετάν Στρεμπίνας (δεξιά), στους πρόποδες του Ολύμπου.

Οι Μανιάτες έδειξαν τον πατριωτισμό τους με την έντονη παρουσία τους και στον Μακεδονικό Αγώνα. Πολλοί αξιωματικοί του στρατού ακόμα και εθελοντές άφησαν την σιγουριά του τόπου τους για το εθνικό συμφέρον και δίκαιο. Ένας από αυτούς ήταν και ο Μιχάλης Αναγνωστάκος. Ακολουθεί η ιστορία του:

Ο Μιχάλης Αναγνωστάκος από τη Χαριά του Πύργου Διρού, ήταν Ανθυπολοχαγός Πυροβολικού του Ελληνικού Στρατού και τον Απρίλιο του 1905 εστάλη από το Μακεδονικό Κομιτάτο στη Κεντρική Μακεδονία με διερευνητική αποστολή, αφού οι κομιτατζήδες τρομοκρατούσαν και πίεζαν τον εκεί Ελληνικό πληθυσμό.

Διέσχισε τη κεντρική Μακεδονία ως ζωέμπορος, μελέτησε και ερεύνησε τη κατάσταση και ίδρυσε μικρούς πυρήνες εθνικής άμυνας σε διάφορα χωριά. Επειδή διαπίστωσε ότι μόνο ενόπλως υπήρχε η δυνατότητα βελτίωσης της κατάστασης, ζήτησε και ανέλαβε αρχηγός εθελοντικού σώματος στη περιφέρεια Λαγκαδά, ως καπετάν Ματαπάς.

Έδρασε ως καπετάν Ματαπάς ή Παπαχρήστος της μονής Όσσιανης στη Γευγελή ή ψαράς της λίμνης των Γιαννιτσών. Στη Κεντρική Μακεδονία είναι το πρώτο Ελληνικό αντάρτικο σώμα που άρχισε δράση και αποτελείτο από έμπειρους πολεμιστές στη πλειοψηφία τους Μανιάτες, μεταξύ των οποίων ήταν και ο συγγενής του Σταμάτης Σαμπατάκος.

Έφθασε στη Μακεδονία με ιστιοφόρο, κοντά στη Ποτίδαια Χαλκιδικής και από εκεί κινήθηκε μέσω Βάβδου – Βασιλικών και έφθασε στη περιοχή του Λαγκαδά, όπου άρχισε να οργανώνει τα χωριά και να εξουδετερώνει πράκτορες της Βουλγαρικής προπαγάνδας. Είχε ως βάση τα περίχωρα της Μπάλτσας (Μελισσοχώρι) με αποστολή τη διάνοιξη των επικοινωνιών από τη Θεσσαλονίκη προς Γευγελή.

Λόγω της εξαιρετικής δράσης του οι Τούρκοι έλαβαν έκτατα στρατιωτικά μέτρα και σε συνδυασμό με το γεγονός ότι υπέστη θλάση στο πόδι του, μετατέθηκε από το Λαγκαδά και μεταμφιέστηκε σε παπά με το ψευδώνυμο Παπά Χρήστος. Εγκαταστάθηκε στη Μονή Αρχαγγέλου Όσσιανης στη Γευγελή, όπου εργαζόταν με το Ευαγγέλιο και το όπλο κάτω από το ράσο για τον Εθνικό σκοπό, οργανώνοντας τις περιοχές της Γουμένιτσας και Καράτζοβας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Μακεδονικός αγώνας

Τον Ιανουάριο του 1906 λαμβάνει εντολές και μεταβαίνει στη λίμνη των Γιαννιτσών όπου παρέμεινε μέχρι τον Ιούλιο. Οι συνεχείς μάχες του με τους κομιτατζήδες είναι θρυλικές και κατορθώνει να κατασκευάσει τη πρώτη Ελληνική καλύβα εντός της λίμνης, όπου ήδη είχαν εγκατασταθεί και εξαπλωθεί οι κομιτατζήδες. Βοηθούμενος από τον Μανιάτη υπαρχηγό του καπετάν Παναγιώτη (Παναγιώτης Παπατσανετέας) κατασκευάστηκαν και άλλες τις οποίες χρησιμοποιούσαν ως ασφαλή κρησφύγετα και ως βάση για τις επιδρομές που πραγματοποιούσαν, με αποτέλεσμα το περιορισμό της δράσης των αντιπάλων.

Το 1906 το Γενικό Προξενείο Θεσσαλονίκης οργανώνει σχέδιο εξουδετέρωσης της Ρουμανικής προπαγάνδας, στο διαμέρισμα Ολύμπου – Πιερρίων, η οποία είχε εξαπλωθεί σημαντικά, ειδικά στο τομέα των Σχολείων, λόγω της παραμονής αρκετών Κουτσοβλάχων και δραστήριων Ρουμάνων πρακτόρων, τους οποίους βοηθούσαν οι Τούρκοι και το Βουλγαρικό κομιτάτο.

Η υλοποίηση του σχεδίου ανατέθηκε στο καπετάν Ματαπά, τον οποίο ανακάλεσε από τη λίμνη των Γιαννιτσών, όπου οι κακουχίες της ζωής του βάλτου και οι κακοήθεις πυρετοί είχαν κλονίσει την υγεία του. Αναλαμβάνοντας την αρχηγία του σώματος Ολύμπου – Πιερρίων, από τον Οκτώβριο του 1906 μέχρι το Σεπτέμβριο του 1907, καταπολέμησε τη ληστεία, διέλυσε τη Ρουμανική προπαγάνδα, επανέφερε στην Ορθοδοξία τους παρασυρθέντες, οργάνωσε τα χωριά, συγκρότησε επιτροπές από ντόπιο πληθυσμό και ανταποκρίθηκε στην αποστολή του.

Ήταν μικρόσωμος, μεγάλος οργανωτής, πολυμήχανος και αεικίνητος, με σιδερένια θέληση αφού παρ’ όλο το τραυματισμό του και τη κλονισμένη υγεία του από τη παραμονή του στη λίμνη των Γιαννιτσών συνέχιζε τις μάχες στη λίμνη, στον Όλυμπο και στη Χαλκιδική. Κατά τη τετραετή παραμονή του εξόντωσε τους Ζαλτάν και Άγγελ Πέϊο, οι οποίοι ήταν οι ισχυρότεροι παράγοντες του Βουλγαρικού κομιτάτου, ενώ ξεκαθάρισε και τη περιφέρεια της Μονής Πέτρας, από διάφορους κομιτατζήδες που εμφανίζονταν ως εργάτες και χωρικοί.

Αποτέλεσμα εικόνας για Μιχάλης αναγνωστάκος

ο Μιχάλης Αναγνωστάκος μεταμφιεσμένος σε ιερέα

Οι χωρικοί της Μακεδονίας παραστατικώτατα απεικόνισαν τη δράση του με τα κάτωθι έμμετρα:

Τι είν’ αυτός ο Ματαπάς
τον ευρίσκεις όπου πας
Πότε γίνεται παπάς
Πότ’ αντάρτης και ψαράς!

Στέρνουν γράμματα οι Βουργάροι
– Ματαπά μου παλλικάρι,
να μας δώσετε την πόλη
τι θα σκοτωθείτε όλοι!…

– ‘Γω την πόλη δεν αφήνου
τα κλειδιά δεν παραδίνου…
και με λένε Ματαπά
για κοπχιάστε κατά ‘πα!…

 

ΠΗΓΕΣ

  1. Μακεδονικός Αγών, Τσάμης, σελ. 297
  2. Φ. Κοντογούρης προς ΥΠ.ΕΞ. 23.08.1907 Αρχείο Υπ. Εξωτερικών
  3. http://www.mani.org.gr/istor/mak/matapas_anagnostakos.htm
  4. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%80%CE%B5%CF%84%CE%AC%CE%BD_%CE%9C%CE%B1%CF%84%CE%B1%CF%80%CE%AC%CF%8
  5. Ε ΙΣΤΟΡΙΚΑ «ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ η περιπέτεια ενός ονόματος» Ελευθεροτυπία Φεβρουάριος 2011

Ο Άγιος Νικόλαος (Βαρδουνοχώρια)

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο χωριό (http://naoistimani.blogspot.gr)

Οι Μανιάτες τιμούν ιδιαίτερα τον Άγιο Νικόλαο. Η έντονη παρουσία τους στην θάλασσα είτε ως πειρατές είτε ως εμπορευόμενοι είτε ως ναυτικοί τους δημιούργησε την ανάγκη να προσεύχονται στον προστάτη των θαλασσών. Αμέτρητα εκκλησάκια στο όνομα του Αγίου σε όλη την Μάνη ενώ τρεις τουλάχιστον οικισμοί έχουν σήμερα το όνομα του.

Ο μεγαλύτερος ωστόσο οικισμός που φέρει το όνομα του Αγίου Νικολάου βρίσκεται στον ορεινό όγκο του Ταϋγέτου σε υψόμετρο 420 μ. περίπου και όχι παραθαλάσσια.

Το χωριό αναφέρεται σε διάφορες πηγές των Οθωμανών, Ενετών, Γάλλων και μετά την απελευθέρωση Ελλήνων. Συγκεκριμένα: στο κώδικα Muazzo το 1695 ως San Nicolo, στην απογραφή Grimani το 1700 ως S. Nicola και σε διάφορα βενετικά τεκμήρια από το 1703 έως το 1705 ως San Nicolo και S. Nicola. Απαντάται ακόμα στο ποίημα του Νικήτα Νηφάκη το 1798

«Το Σελεγούδι το φτωχό, τα Κόκκινα λουρία

ο Άγιος ο Νικόλαος και άλλα δυο χωρία»

Αναφέρεται τέλος στη στατιστική Exped. Scient. το 1829 ως Άγιος Νικόλαος. Οι πηγές αυτές παρουσιάζουν τον οικισμό άλλοτε ως οικισμό της Alta Maina  (επάνω Μάνης) και άλλοτε ως οικισμό των Μπαρδουνοχωρίων. Το σίγουρο είναι πως αποτελούσε πάντα Μανιάτικο οικισμό καθώς όλες οι πηγές μιλούν για αμιγή ελληνικό πληθυσμό με ήθη και έθιμα όπως οι Μανιάτες. Το όνομα του οικισμού πιθανόν να προήλθε όπως στις περισσότερες παρόμοιες περιπτώσεις από το όνομα της εκκλησίας του οικισμού.

Το χωριό από το κάστρο της Βαρδούνιας (https://www.exploring-greece.gr)

Πλησίον του οικισμού σε ρόλο μεθοριακού σταθμού το καλά σωζόμενο κάστρο της Μπαρδούνιας, το οποίο φύλαγε τα σύνορα με τα χωριά της «Δώθε Ρίζας του Ταϋγέτου» όπως λέγονταν τα Μανιάτικα χωριά των Μπαρδουνοχωρίων.

Νεότερες απογραφές

Απογραφές: το 1844 είχε 499 ψυχές, το 1861 είχε 493, το 1879 ως Άγιος Νικόλαος – Φρούριο Βαρδούνιας – Παλαιά Βαρδούνια 601, το 1889 είχε 550, το 1896 είχε 547, το 1907 είχε 524, το 1920 είχε 562, το 1928 είχε 573, το 1940 είχε 598, το 1951 είχε 508, το 1961 είχε 362, το 1971 είχε 282, το 1981 είχε 209 άτομα.

Untitled

Το «territorio» περιοχή της Βαρδούνιας και έξω Μάνης (Ζαρνάτας) σε Ενετικό κατάλογο του 1700 με χρώμα το χωριό Άγιος Νικόλαος

 

Πηγές

  1. Κώστας Κόμης, «Πληθυσμός και οικισμοί της Μάνης, 15ος – 19ος αιώνας», εκδόσεις Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα 1995
  2. Γεράσιμος Καψάλης «Η Βαρδούνια και οι Τουρκοβαρδουνιώτες», Πελοποννησιακά τ. Β’, Αθήνα 1957
  3. Breve descrizzione corografica del Pelopomneso o’Morea: Con una gr. Carta
  4. http://www.mani.org.gr/horia/maniatika/horia/horia.htm
  5. http://www.anatolikimani.gov.gr/sightseeing/settlements/Ag-nikolas.html
  6. http://naoistimani.blogspot.gr/p/blog-page_15.html
  7. https://www.exploring-greece.gr

 

 

 

Οι Καταλανοί στην παράδοση της Μάνης

με πράσινο χρώμα οι πορεία των μισθοφόρων Καταλανών στον Ελλαδικό χώρο (1303 – 1388)

Κατα τον 14ο αιώνα η Βυζαντινή επικράτεια ήταν κατακερματισμένη, όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη την εποχή εκείνη, σε μικρά βασίλεια (πριγκιπάτα, δουκάτα, βαρωνίες κ.ά.). Την ίδια στιγμή άρχισε να γίεται εντονότερη η τουρκική απειλή στην Μ. Ασία. Μέσα σε αυτήν την δύσκολη σε διαχείριση κατάσταση ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος ο Β Παλαιολόγος αναζήτησε μισθοφόρους. Ιδανικοί φάνηκαν την στιγμή αυτή οι Καταλάνοι ή Αλμογάβαροι όπως λέγονταν, φυλή που ζούσε στην ανατολική Ισπανία και εκείνη την περίοδο βρίσκονταν στην Ιταλία.

Η Καταλανική εταιρία (μισθοφορικός οργανισμός) συμφωνεί με τον αυτοκράτορα και φτάνει μέσω Κέρκυρας, Μονεμβασιάς και Τζιας στην Κωνσταντινούπολη. Συνολικά 6.000 άνδρες ρίχτηκαν στην μάχη εναντίον των Τούρκων φέρνοντας ικανοποιητικά αποτελέσματα. Ωστόσο ο αυτοκράτορας δεν μπόρεσε να τους αποπληρώσει και έτσι γρήγορα τέθηκαν εκτός ελέγχου λεηλατώντας την περιοχή της Θράκης και της Μακεδονίας. Η καταστροφική τους ικανότητα ήταν τόσο έντονη που αναφέρονται στο Χρονικό του Μορέως ως εξής:

και εδέ αμαρτίαν

την έποιμαν οι σκύλοι Κατελάνοι

κι ως ηύρε ότι είχασι

έλθει τότε οι Κατελάνοι

και όπου την υπαγαίνασιν

εκεί ως την Κατελωνίαν

Παράλληλα ο τελευταίος δούκας των Αθηνών Γκωτιέ ντε Μπριέν προσπάθησε να τους θέσει στην υπηρεσία του ωστόσο τέθηκαν πάλι εκτός ελέγχου και μετά από αποφασιστική μάχη στον Αλμυρό ή Κωπαίδα ισοπέδωσαν τους Φράγκους και έγιναν κυρίαρχοι των Αθηνών. Το Καταλανικό βασίλειο διατηρήθηκε μέχρι το 1388 όταν ο οίκος των Αντζαγιόλι τους κατέλυσε. Κατά την διάρκεια της παραμονής τους στην νότια Ελλάδα έδειξαν τραχύτητα και πνεύμα κατακτητή. Επέβαλαν μάλιστα την γλώσσα τους ως επίσημη πράγμα που κανείς ως τότε δεν είχε θεσπίσει.

Οι Καταλανοί – Αλμογάβαροι στην Κωνσταντινούπολη

 

Στην Μανιάτικη παράδοση

Οι Αλμογάβαροι μπορεί να μην εγκαταστάθηκαν ή επιτέθηκαν εναντίον της περιοχής της Μάνης ωστόσο η παρουσία τους άφησε σημάδια στην μνήμη, παράδοση, επώνυμα της περιοχής. Δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνάμε πως μετά την καταστροφή του Καταλανικού κρατιδίου το 1388 κάποιοι επέστρεψαν στην Καταλονία άλλοι όμως παρέμειναν στην λεκάνη της ανατολικής μεσογείου ασκώντας το επάγγελμα του πειρατή. Μάλιστα στην ελληνική προφορά το Καταλανός προφέρεται ως Κατελάνος. (Μάνη, Ζάκυνθος, Κρήτη κ.ά.)

  • Στην περιοχή της Μάνης χρησιμποποιήθηκε ως μικρό- βαπτιστικό όνομα θέλοντας να προικονομήσει ίσως το μέλλον του ονομαζόμενου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το 1612 σε έγγραφο Μανιατών προς τον Δούκα του Νεβέρ υπογράφει από την μέσα Μάνη ο Κατελάνος Κοσμάς και ο Παντελέων Κοσμάς.
  • Παρόμοια παράδοση σε νεότερα χρόνια λέει πως όταν ο ιερέας ρώτησε τον ανάδοχο πώς θα βαπτιστεί το παιδί ο πατέρας πετάχτηκε και είπε «Κατελάνος ή Γερακάρης αλλιώς θα χαλάσει το παιδί«. Φαίνεται πως ο πατέρας θεωρούσε κάποιον πειρατή – αγωνιστή ίνδαλμα την εποχή εκείνη.
  • Το επώνυμο Κατελάνος απαντάνται ατόφιο και σε διάφορους τύπους (Κατελανάκος, Κατελανάκης, Κατελανέας) σε διάφορες εποχές σε πολλά μέρη κυρίως της δυτικής Μάνης. Χαρακτηριστικά στα Τσικαλιά (1760), Βαρούσι  (1704), Δολοί (1831), Νομιτσί (1824), Κοίτα (1840).
  • Στην τοπική παράδοση ως προσφώνηση το «Κατελάνος» σημαίνει τον πειρατή, τον ληστή και γενικά τον σκληρό άνθρωπο.

Πηγές

  1. Δικαίου Βαγιακάκου «Ιστορικό Λεξικό Ελληνικών επωνύμων» τ. 2ος εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος Αθήνα 2016
  2. http://www.etlasp.gr/
  3. https://maniatika.wordpress.com/
  4. http://www.huffingtonpost.gr
  5. https://ballandalus.wordpress.com
  6. http://byzantinemilitary.blogspot.gr
  7. http://www.ime.gr/chronos/projects/fragokratia/gr/webpages/ath_kata_gen.html
  8. http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=102685

 

Παναγιά η Γιωργιάνικη – Αρεόπολη

Φωτογραφία του Giannis Nifiatis.

ο Ι.Ν της Παναγίας Γιωργιάνικης (φωτό Γιάννης Μιχαλακάκος)

Βασικά αξιοθέατα της Αρεόπολης αποτελούν οι εκκλησίες της. Κάθε μία από αυτές αποτελεί ένα ιδιαίτερο μνημείο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς αλλά και θρησκευτικής πίστης. Η Παναγιά η Γιωργιάνικη αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές εκκλησίες της Αρεόπολης.

            Ο ναός θυμίζει μικρογραφία του Ταξιάρχη (κεντρικής εκκλησίας της Αρεόπολης). Οικοδομήθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα (1750 περίπου). Διαθέτει εξαιρετικής αρχιτεκτονικής οκτάπλευρο τρούλο, καμπαναριό, τοιχογραφίες και πολλά λιθανάγλυφα που συμβολίζουν πρόσωπα και θρησκευτικά σύμβολα. Μερικές φορητές εικόνες έχουν ημερομηνία αρχών 19ου αιώνα (1818). Βρίσκεται στο παλιό τμήμα της Αρεόπολης (Τσαλαπιάνικα). ΝΔ του κέντρου. Εορτάζει στις 15 Αυγούστου.

Λιθανάγλυφο πρόσωπο (φωτό Πέτρος Αθανασάκος)

            Η ονομασία Γιωργιάνικη σχετίζεται με την προέλευση της οικογένειας που την οικοδόμησε. Οι Γιωργιάνοι αποτελούσαν μια από τις παλαιότερες οικογένειες της Αρεόπολης. Κατά παράδοση η εκκλησία θεωρείται ότι ανήκε στην οικογένεια Μαυρομιχάλη. Δεν είναι λοιπόν απίθανο η οικοδόμηση της εκκλησίας να συνδέεται με τον πρόκριτο της Αρεόπολης Γιώργο Μαυρομιχάλη ο οποίος έζησε την περίοδο εκείνη ενώ ο γιος του Έξαρχος ήταν και ιερέας της Αρεόπολης. – Κατά άλλους οι Γιωργιάνοι ήταν ξεχωριστή παλιά οικογένεια της Αρεόπολης που συντάχθηκαν με την οικογένεια Μαυρομιχάλη και έτσι η εκκλησία επιτροπευόταν από εκείνους.

Λιθανάγλυφα σύμβολα (φωτό Πέτρος Αθανασάκος)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. Ζήσιος Κωνσταντίνος, «Οι Μαυρομιχάλαι, συλλογή περί των γραφέντων αυτών», Αθήνα 1904
  2. Κ. Κάσση «Άνθη της Πέτρας, οικογένειες και εκκλησίες στην Μάνη», Ιχώρ Αθήνα 1990
  3. http://www.etlasp.gr/
  4. http://naoistimani.blogspot.gr

Το χωριό Ποταμός των Κυθήρων και οι Μανιάτες

το χωριό Ποταμός

Το χωριό Ποταμός των Κυθήρων βρίσκεται στο βόρειο μέρος του νησιού απέναντι ακριβώς από την Λακωνία. Η γεωγραφική αυτή συνάντηση δεν ήταν δυνατό με το πέρασμα του χρόνου να αφήσει ανεπηρέαστη την πολιτιστική ταυτότητα του οικισμού. Τόσο σε επίπεδο αρχιτεκτονικής, όπου υπάρχουν στοιχεία οχυρωματικού χαρακτήρα, αλλά και σε επίπεδο πληθυσμιακής σύνθεσης τα στοιχεία που προκύπτουν παραπέμπουν σε επιρροές από την Πελοπόννησο και ιδιαίτερα από την  Μάνη.

Η μετακίνηση Μανιατών στο χωριό Ποταμός μαρτυρείται από πολύ παλιά. Το 1797 σε ταξίδι Γαλλικής αντιπροσωπείας στον οικισμό ο Νικολός Στεφανόπολι, μίλησε με μια κοπέλα, την Λουκρητία. Ο διάλογος είναι χαρακτηριστικός:

  • Είσαι Ελληνίδα ?
  • Γεννήθηκα στα Κύθηρα, είμαι όμως Μανιάτισσα από την οικογένεια Κοσμά.

Η οικογένεια Κοσμά από την οποία προερχόταν η κοπέλα δεν ήταν άλλη από την πολυπληθή και ισχυρή οικογένεια των Κοσμάδων της Βάθειας. Μέλη της βυζαντινής αυτής οικογένειας απαντώνται και σήμερα στην Μάνη ( Κάσσης, Φιδοπιάστης, Αλαφάκης κ.ά.).

Μαζική ωστόσο ήταν η εγκατάσταση Μανιατών, ειδικά ισχυρών οικογενειών, την περίοδο του πολέμου της Ελληνικής επανάστασης (1821 – 1828). Ο λόγος ήταν ότι το νησί εκείνη την περίοδο όχι μόνο ήταν κοντά στην Μάνη αλλά ανήκε σε Αγγλική διοίκηση και έτσι οι Τούρκοι δεν είχαν πρόσβαση. Ο Γάλλος φιλέλληνας Frank Marcet το 1826 περνώντας από τον χωριό συνοδευόμενος από τον καπετάν Νικόλαο Μαυρομιχάλη σημειώνει :

«Ο Ποταμός είναι μια όμορφη πόλη την οποία κατοικούν κυρίως Μανιάτες και Κρήτες πρόσφυγες που κατάφεραν να γλυτώσουν από τις τουρκικές ωμότητες».

Η εγκατάσταση των Μανιατών στον Ποταμό ήταν τόσο μαζική και σχετικά πρόχειρη που οι Αγγλικές Αρχές του νησιού θορυβήθηκαν και έλαβαν έκτακτα μέτρα. Χαρακτηριστική είναι η παρακάτω επιστολή που στέλνει ο Τζαννετάκης Γρηγοράκης από το Μαραθονήσι (Γύθειο) προς τον Διονύση Μούρτζινο καπετάνιο της Καρδαμύλης για την έκρυθμη κατάσταση στο χωριό Ποταμός :

«Εξοχότατε αδελφέ καπετάν Διονύση Μουτζινάκο εις Σκαρδαμούλα

Σε λέγω λοιπόν ότι εσήμερις ήρθε ένα καΐκι Μαραθωνησιώτικο από το Τσιρίγο και ημάς λέγει και ως καθώς μου γράφουν από το σπίτι μου εβγήκε πατούλια αυθεντική και εβούλωσε όλα τα σπίτια τα Μανιάτικα του Ποταμού εκτός από το δικόν μου κατά το παρόν, και η αιτία που γίνονται οι παντιέρες από τους Μανιάτες και μήτε εγώ δεν ηξέρω τι θα τρέξει. Εγώ περιμένω να έλθει και άλλο καΐκι από το Τσιρίγο (Κύθηρα) και αν μάθω ότι την αυτή απόφαση έχει το κουβέρνο (κυβέρνηση) να μεταχειριστεί, εγώ, αδελφέ είμαι δια το Τσιρίγο και πάω να ιδώ το σπίτι μας το μαζικό, να μην μας σταθεί καμιάν δουλειά και ετότε δεν ηξεύρωμε τι να κάμωμεν

18 Νοεμβρίου 1826».

Από την παραπάνω επιστολή συμπεραίνουμε ότι υπήρχε συμπαγής λακωνική κοινότητα στο χωριό Ποταμός και μάλιστα υπήρχαν σπίτια τα οποία είχαν φτιάξει από κοινού οι Μανιάτες για προστασία, όπως η περίπτωση της οικογένειας Γρηγοράκη και Μούρτζινου.

Τα Κύθηρα και η απόσταση από τς Λακωνικές ακτές, στον χάρτη φαίνεται και το λιμάνι του Αγίου Νικολάου (1804)

Την ίδια περίοδο σε νοταριακό έγγραφο του νησιού, βλέπουμε λακωνική παρουσία ως κατοίκους πλέον του νησιού. Το ακόλουθο έγγραφο είναι χαρακτηριστικό και αφορά αγοροπωλησία πλοίου. Διατηρείται η ορθογραφία του κειμένου

«Εις δόξαν του Χριστού αμήν. Τας 17 δεκαεπτά και 29 είκοσι εννέα Μάιου 1828 χίλια οκτακόσια εικοσιοκτώ Κύθηρα

Επαρρησιάσθησαν έμπροσθεν  εμού παρόντες και οι αξιόπιστοι υπογεγραμμένοι μάρτυρες ο κύριος Γεώργιος Θεοδωρακάκης ποτέ Νικολάου Ίον Κυθηραίος και ο κύριος Αναγνώστης – Παναγιώτης Βενετζιανάκος του Ηλία από Σκαρδαμούλα Σπάρτης και κάτοικος κατά τον παρόν εις το χωρίον Ποταμός ταύτης της νήσου αμφότεροι παρ εμού γνωρισμένοι, ο οποίος Θεοδωρακάκης με την δύναμην  της παρούσης Δημοσίου Πράξεως δίδει, πωλεί, ξενεύει,  και αιωνίως αλλοτριώνει προς τον ρηθέντα  Βενετζιανάκον ένα πλοίον Γολέταν, ονομαζομένην Υπεραγία Μυρτιδιότισσα Τονελάδων τριάντα αραμένην εις το παρόν εις τον λιμένα του Αγίου Νικολάου εις Αυλέμονα ………………………………………………………………………………………………………………………………………. Η παρούσα πράξη έγινε εις το Πορτεγάκι του οσπιτίου μου εις το Λιβάδι και ανεγνώσθη έμπροσθεν των παρόντων μαρτύρων κυρ Νικολάου Φατζέα ποτέ Θεοδώρου και Νικολάου Χανιότη ποτέ Γεωργίου Ιόνων Κυθηραίων και κατοίκων ταύτης περιοχής Λιβαδίου οίτινες υπογράφωσι μετά των μερών

Γεώργιος Θεοδωρακάκης έλαβα και βεβεόνο

Παναγιώτης Αναγνώστης Βενετζιανάκος βεβεόνο

Νικόλαος Φατζέας ποτέ Θεοδώρου μάρτηρας

Νικόλαος Χανιότης μάρτηρας

Παναγιώτης Μαχαιριώτης Δόκτορος Ιωάννου Δημόσιος νοτάριος της Πόλεως»

Το παραπάνω έγγραφο είναι πολύ σημαντικό διότι είναι απόδειξη ότι στο νησί πλέον όχι απλώς κατέφευγαν αλλά ασκούσαν και εμπορικές συναλλαγές καθώς επένδυαν χρήματα οι νέοι κάτοικοι. Επίσης τα ονόματα που καταγράφονται είναι πολύ σημαντικά καθώς μας δείχνουν την σύνθεση του πληθυσμού.

Η οικογένεια Θεοδωρακάκη πιθανόν να προέρχεται από την περιοχή των Μπουλαριών ενώ η οικογένεια Φατσέα λέγεται ότι κατάγονται από τα μέρη της Καρδαμύλης και λόγω αντεκδικήσεων κατέφυγαν στα Κύθηρα. Η οικογένεια Βενετζιανάκου προέρχεται από την ισχυρή οικογένεια καπεταναίων της μικρής Καστάνιας του Ταϋγέτου. Η οικογένεια Χανιώτη προέρχεται όπως λέει και το όνομα από τα Χανιά της Κρήτης.

            Από όλα τα παραπάνω έγγραφα γίνεται αντιληπτό πως κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας για κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους η Μανιάτικη παρουσία στο χωριό Ποταμός των Κυθήρων ήταν έντονη.

το λιμάνι του Αβλεμονα όπως είναι σήμερα

ΠΗΓΕΣ

  1. Δικαίου Βαγιακάκου «Κύθηρα – Λακωνία – Μάνη» Α Διεθνές Συνέδριο Κυθηραϊκών Μελετών τ. 2ος Κύθηρα 2000
  2. Απόστολου Δασκαλάκη Αρχείο Τζωρτζάκη – Γρηγοράκη Ανέκδοτα ιστορικά έγγραφα της Μάνης 1810 – 1835
  3. Αναστασία Δ. Παπακωνσταντίνου «Οι ανέκδοτοι κώδικες του νοταρίου Παναγιώτη Μαχαιριώτη (1822 – 1833) – πολιτισμική διάσταση του περιεχομένου τους τ. Α Αθήνα 2012
  4. http://www.kithera.gr
  5. https://www.visitkythera.com
  6. http://el.travelogues.gr