Οι γυναίκες στην μάχη του Δυρού μέσα από το σχολικό βιβλίο

Λακωνικά Νέα | Εκδηλώσεις στο Δήμο Ανατολικής Μάνης για τη Μάχη του Διρού.  | Λακωνικά Νέα, ειδήσεις, σπάρτη, σκάλα, μολάοι, lakonika nea, eidhseis

Τον Ιούνιο του 1826 ο Ιμπραήμ προσπαθώντας να υποτάξει την Μάνη επέδραμε κατά της Βέργας στον Αλμυρό της δυτικής Μάνης. Παράλληλα για να κάμψει τις αντιδράσεις των Μανιατών επιχείρησε αποβατική ενέργεια στον όρμο του Διρού στην μέσα Μάνη προκειμένου να περικυκλώσει τους επαναστάτες. Σε αντίθεση με άλλα χωριά της Πελοποννήσου όπου οι δυνάμεις διασκορπίζονταν ακόμα και οι γυναίκες συνέδραμαν στην αντιμετώπιση του εχθρού.

παρακάτω ακολουθούν δύο αναφορές καπετάνιων της Μάνης όπου βρίσκονται στο σχολικό βιβλίο της Γ Λυκείου.

Αναφορά 1η

«[…] ο εχθρός αφού έκαμε την απόβασίν του εις Δηρό, αιφνιδίως ηπαρρησιάσθη εις τα πέριξ χωρία […] οι εντόπιοι όντες ανέτοιμοι κατά πρώτον εκυριεύθησαν από πανικόν φόβον, αλλ’ επομένως ενθαρ-ρυνθέντες έτρεξαν γέροντες,
νέοι και γυναίκες, έως 700 τον αριθμόν (διότι οι πλείστοι αυτών ήσαν εις την θέσιν του Αλμυρού) και, αφού τους επολέμησαν έως δύο ώρας, τους έβαλαν εις αταξίαν και τους έφεραν κυνηγώντας έως το παραθαλάσσιον
»

Αναφορά 2η

«[…] ο μεν (επεχείρει) κολυμβών διά να διασωθή, ο δε διά να εμβαρκαρισθή εις τα λαντζόνια, αλλ’ οι Σπαρτιάται, φοβούμενοι μήπως φύγη από τας χείρας των μία τοιαύτη
λεία, ώρμησαν εκ τρίτου αποφασιστικώς, άλλους δε έπιασαν ζωντανούς και άλλους εσκότωσαν με τα ντουφέκια των, πλέοντες διά να σωθούν. Το δε παραδοξότερον είναι όπου μία ηρώισσα γυναίκα
Σπαρτιάτισσα, πηδήσασα εις την θάλασσαν, άρπαξεν έναν Αλβανόν κολυμβώντα διά να διασωθή, από τον οποίον εζητούσεν ικανοποίηση διά τους καρπούς της τους οποίους της έκαυσαν […]
»

Σπήλαια Διρού, μαγευτικό ταξίδι στο χώρο και στο χρόνο | in.gr
ο όρμος του Διρού όπου εξελίχθηκε η τελική φάση της μάχης όταν οι Μανιάτισσες κυνηγήσανε μέχρι την θάλασσα τους Αιγύπτιους (πηγή in.gr).

Πηγή

Ιωάννης Κολιόπουλος, Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Θεόδωρος Νημάς, Χάρις Σχολινάκη-Χελιώτη «Ιστορία του νεότερου και του σύγχρονου κόσμου από το 1815 έως σήμερα», Γ΄ Τάξη Γενικού Λυκείου και Δ΄ Τάξη Εσπερινού Λυκείου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΩΝ «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ», 2020

Η Αντιμετώπιση του Ιμπραήμ το 1825 Και η συμμετοχή των Μανιατών στο Μανιάκι

Του Ιωάννη Μιχαλακάκου

εκπαιδευτικού

47 Peter von Hess (1792 - 1871) ideas | επανάσταση, ιστορία, ιστορία της  ελλάδας
ο Καραϊσκάκης μάχεται εναντίον των Τούρκων σε πίνακα του Peter Von Hess, ο οπλαρχηγός συμμετείχε στην συντριβή των Ελλήνων στα Κρεμμύδια Μεσσηνίας

Στις 10 με 12 Φεβρουαρίου του 1825 ο Ιμπραήμ πασάς, εν μέσω εμφύλιων σπαραγμών μεταξύ των επαναστατών, αποβιβάζεται ανενόχλητος στην Μεθώνη της Μεσσηνίας προκαλώντας ταραχή στο ελληνικό στρατόπεδο. Παρά τις μεγάλες καταστροφές που προξένησε ο Αιγυπτιακός στρατός και στόλος την προηγούμενη χρονιά (1824) στην Κάσο και στα μαρτυρικά Ψαρά οι Έλληνες συνέχιζαν τις μεταξύ τους διαμάχες. Στο πλαίσιο μιας κοντόφθαλμης λογικής η Κυβέρνηση Κουντουριώτη αντί να προετοιμάζεται για πόλεμο με τους Αιγυπτίους, που ως τότε ήταν αήττητοι, προτιμούσε να φυλακίζει τους ηττημένους του εμφυλίου Πελοποννησίους οπλαρχηγούς, μεταξύ αυτών και τον Κολοκοτρώνη.

Οι αντιδράσεις μάλιστα της ελληνικής κυβέρνησης θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν σπασμωδικές. Ενώ ο Ιμπραήμ συνεχώς ενισχυόταν φθάνοντας κάποια στιγμή 15.000 άνδρες (ιππικό, πεζικό, πυροβολικό) η στρατολογία στην ελληνική πλευρά βάλτωνε καθώς οι Πελοποννήσιοι ήταν απρόθυμοι να πολεμήσουν ενώ οι αρχηγοί τους βρίσκονταν στην φυλακή. Μάλιστα από τις πρώτες μέρες της απόβασης του, προκειμένου να εδραιωθεί στην Μεσσηνία, ξεκίνησε την πολιορκία του Νιόκαστρου (Πύλου) και του Παλαιόκαστρου. Παράλληλα ξεκίνησε σειρά από αναγνωριστικές επιδρομές στην πέριξ περιοχή.  

Στην προσπάθεια ενίσχυσης των φρουρίων προκειμένου να μην καταληφθούν από τον Ιμπραήμ είχαν προστρέξει περί τις 10 Μάρτη 168 Μανιάτες υπό τον Γιώργο και Ιωάννη Μαυρομιχάλη, άλλοι Λάκωνες υπό τους Παναγιώτη και Γεώργιο Γιατράκο και λίγοι Μακεδόνες. Λίγες μέρες μετά ωστόσο στις 14 Μαρτίου του 1825 ο νεότατος Μανιάτης οπλαρχηγός Ιωάννης Μαυρομιχάλης τραυματίζεται σοβαρά και έπειτα από λίγες ημέρες πεθαίνει βυθίζοντας στην θλίψη το πανελλήνιο και κάνοντας τον Πετρόμπεη να καλεί σε εκδίκηση.  Στις 15 Μαρτίου πεθαίνει και ο καπετάν Βασιλειάδης, αφού αιχμαλωτίστηκε πρώτα από τους Αιγυπτίους, καθώς ο Ιμπραήμ προσπαθούσε με αποφασιστικότητα να εκκαθαρίσει τις σκόρπιες ελληνικές δυνάμεις γύρω από το Νιόκαστρο και το Παλαιοκάστρο και να εδραιώσει την κυριαρχία του στην Μεσσηνία. Την ίδια μέρα ο μόνος που κατάφερε να κάνει πεισματική αντίσταση, αφού οχύρωσε τα σπίτια στην περιοχή της Σχινόλακκας επικεφαλής 200 ανδρών Μακεδόνων, ήταν ο Καρατάσσος ο οποίος κατάφερε να απωθήσει ένα Αιγυπτιακό τάγμα 300 ανδρών και να πάρει και λάφυρα. Οι υπόλοιποι οπλαρχηγοί Πάναγιώτης και Γεώργιος Γιατράκος, ο Χατζηχρήστος, ο Αγγελής Γάτσος, ο Βάσος Μαυροβουνιώτης, ο Γιαννάκης και ο Κωνσταντίνος Γιολδάσης δεν κατάφεραν να αποτελέσουν απειλή για τον Ιμπραήμ είτε γιατί βρίσκονταν σκόρπιοι είτε γιατί οι δυνάμεις τους διασκορπίστηκαν από το ιππικό του Ιμπραήμ που σκοπό είχε να διακόπτει την επικοινωνία με τους υπόλοιπους Έλληνες οπλαρχηγούς.

Μετά από αυτές τις σποραδικές αψιμαχίες, που σκοπό είχαν να ζυγίσουν οι αντιμαχόμενες πλευρές τον αντίπαλο, έγινε συντονισμένη προσπάθεια από ελληνικής πλευράς για μια αποφασιστική μάχη. Το ίδιο επιζητούσε και ο Ιμπραήμ ο οποίος θεωρούσε φυσικά πως σε τακτικό επίπεδο υπερείχε και πως μια συντριπτική επιτυχία θα εμψύχωνε τους στρατιώτες του και θα υπέτασσε τους Έλληνες. Έτσι στις 7 Απριλίου του 1825 στην θέση Κρεμμύδια ο Κυριάκος Σκούρτης (Υδραίος) μη έμπειρος από πόλεμο στην ξηρά, επικεφαλής 3.250 ανδρών κυρίως Ρουμελιωτών και κάποιων Πελοποννησίων αντιμετώπισε κατά μέτωπο 3.500 τακτικούς Αιγύπτιους (στραβαραπάδες όπως τους έλεγαν) οι οποίοι διέθεταν πυροβολικό και ιππικό. Το αποτέλεσμα ήταν συντριπτική ήττα για τους Έλληνες, οι οποίοι σκόρπισαν μπροστά στην ανωτερότητα του τακτικού στρατού σε ανοικτό πεδίο μάχης και των Μαμελούκων ιππέων του Ιμπραήμ, αφήνοντας πίσω 600 νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Οι Ρουμελιώτες έφυγαν αποκαρδιωμένοι για τους τόπους τους, ενώ η Κυβέρνηση ανήμπορη να αντιδράσει έτρεμε από πανικό καθώς το ηθικό των ανδρών είχε πλέον βαλτώσει.

Αιγυπτιακό πυροβολικό την περίοδο εισβολής του Ιμπραήμ διακρίνονται οι ερυθρές στολές των Αιγυπτίων

Λίγες μέρες μετά ο Ιμπραήμ καταλαμβάνει το φρούριο της Σφακτήριας όπου βρήκε ηρωικό θάνατο ο Αναγνωσταράς. Η κυριαρχία του Ιμπραήμ στην Μεσσηνία ολοκληρώθηκε την 6η Μαΐου του 1825 όταν κατέλαβε το Νιόκαστρο πιάνοντας αιχμάλωτους τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη και τον Παναγιώτη Γιατράκο. Τα πράγματα φάνταζαν απελπιστικά καθώς ο Ιμπραήμ είχε την μία επιτυχία μετά την άλλη φαντάζοντας αήττητος. Παράλληλα η κόπωση του στρατού από τον πενταετή αγώνα καθώς και η απογοήτευση από τους εμφύλιους πολέμους διόγκωνε το πρόβλημα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο χαμηλού ηθικού και έλλειψης οργάνωσης ο «μπουρλοτιέρης των ψυχών» Παπαφλέσσας, ο φλογερός Μεσσήνιος, όντας Υπουργός Εσωτερικών τίθεται επικεφαλής εκστρατείας κατά του Ιμπραήμ προκειμένου να τον εκδιώξει από την Πελοπόννησο αλλά και να εμφυσήσει θάρρος στους Έλληνες. Μέσα σε διάστημα ενός μήνα προσπάθησε να συγκεντρώσει ένα αξιόλογο στράτευμα που θα αποτελείτο κυρίως από κατοίκους της Πελοποννήσου. Παράλληλα για να ενισχύσει το πολιτικό προφίλ του και να αυξήσει την τοπική στρατολόγηση στις 17-5-1825 ζητάει αμνηστεία για τους εχθρούς του οπλαρχηγούς που βρίσκονταν στην φυλακή μεταξύ των οποίων ο Θ. Κολοκοτρώνης. Σε περίπτωση που προσέτρεχαν με προθυμία όλοι όσους είχε καλέσει κοντά του θα δημιουργούσε στράτευμα περί των 10.000 ανδρών. Στράτευμα ικανό να σταματήσει τον Ιμπραήμ. Ωστόσο οι περισσότεροι οπλαρχηγοί, όχι μόνο δεν πήγαν, αλλά τον προέτρεψαν να μην τον αντιμετωπίσει κατά μέτωπο αλλά να κατευθυνθεί προς την Μάνη για μεγαλύτερη ασφάλεια. Αυτό συνέβη είτε από φόβο να αντιμετωπίσουν τον Αιγυπτιακό στρατό είτε από εμπάθεια στο πρόσωπο του Παπαφλέσσα. Τελικώς στις 19 Μαΐου στρατοπέδευσε έξω από το χωριό Μανιάκι Μεσσηνίας ώστε να μπορεί να αγναντεύει το Νεόκαστρο από απόσταση και να βλέπει τις κινήσεις του αντιπάλου. Είχε υπό τις οδηγίες του περίπου 1.500 στρατιώτες, οι οποίοι όμως βλέποντας ότι οι υπόλοιποι καπετάνιοι δεν εμφανίζονται άρχισαν να λιποτακτούν. Μελανό σημείο εκείνης της στιγμής η φυγή του Σταυριανού Καπετανάκη ο οποίος έφυγε νύκτα με 15 άνδρες. Τούτο κλόνισε το ηθικό των άλλων αγωνιστών καθώς είδαν να φεύγει Μανιάτης καπετάνιος.

Μαμελούκος ιππέας του Ιμπραήμ, είχαν εξαιρετική χρήση ως ελαφρύ ιππικό ακόμα και από τον Ναπολέοντα

Το πρωί της 20ης Μαΐου 1825 βρήκε τους Έλληνες απροετοίμαστους καθώς δεν είχαν προλάβει να ολοκληρώσουν τα οχυρωματικά έργα τους (ταμπούρια), ενώ το Αιγυπτιακό ιππικό τους είχε περικυκλώσει. Συνολικά, του Παπαφλέσσα είχαν απομείνει να δώσουν μάχη περίπου 700 άνδρες. Από πλευράς Μανιατών τέθηκε επικεφαλής ο οπλαρχηγός Πιέρος Βοϊδής – Μαυρομιχάλης έχοντας περίπου 280 άνδρες. Αναλυτικά οι δυνάμεις των Μανιατών, ανά καπετάνιο, ήταν οι εξής : Πιέρος Βοϊδής Μαυρομιχάλης (50), Ηλίας Σαλαφατίνος (25), Δημήτριος Πουλικάκος (60), Πιέρος Αλούπης (70), Αθανασούλης Καπετανάκης (με 80 Γιαννιτσάνους). Αποτελούσαν πάνω από το 1/3 της συνολικής δύναμης και κατείχαν το νότιο ταμπούρι. Από πλευράς Λεονταριτών και Κοντοβουνήσιων επικεφαλής τέθηκε ο ίδιος ο Παπαφλέσσας στο κεντρικό ταμπούρι και επικεφαλής των Μεσσηνίων τέθηκε ο Δημήτρης Φλέσσας. Ο Ιμπραήμ κινήθηκε εναντίον τους επικεφαλής 6.000 ανδρών (Αιγυπτίων, Αλβανών, Μαμελούκων ιππέων).

Σχεδιάγραμμα της μάχης στο Μανιάκι το 1825 με την περικύκλωση των Ελληνικών θέσεων από το βιβλίο του Φωτιάδη 1977

Το αποτέλεσμα της μάχης ήταν να περικυκλωθούν οι Έλληνες και να ηττηθούν ολέθρια αφήνοντας πίσω περί τους 550 νεκρούς. Τελευταίο οχύρωμα έπεσε το ταμπούρι το Μανιάτικο καθώς ήταν το δυνατότερο από όλα. Όσοι σώθηκαν προς το τέλος της μάχης, το κατάφεραν με έξοδο από τον κλοιό του αντιπάλου , διά μέσου μιας ρεματιάς που βρισκόταν στα πλάγια των οχυρωμάτων. Ανάμεσα σε αυτούς που επιβίωσαν αυτής της ηρωικής μάχης ήταν και Ιωάννης Α. Μαριόλης από το Δρυ της Μέσα Μάνης. Κάτωθι το πιστοποιητικό του το οποίο υπογράφουν οι ταγματάρχες Δ. Πουλικάκος (παρών στο Μανιάκι) και ο Δ. Πετροπουλάκης. Χαρακτηριστικά αναφέρει:

«πιστοποιούμε οι υποφαινόμενοι ότι ο κύριος Ιωάννης Α Μαριόλης εκ του χωριού Δρυ του Δήμου Μέσσης της Διοίκησης Λακωνίας υπηρέτησε τον υπέρ ανεξαρτησίας Αγώνα, παρευρέθη εις πολιορκίες και μάχες των Μεσσηνιακών φρουρίων κατά το 1822 κατά το 1825 εις την μάχη του εν Μεσσηνία Μανιάκι και κατά το 1826 εις τις μάχες του Αλμυρού και Πολυαράβου δείξας εις όλας τις ανώτερες περιστάσεις πειθαρχίαν εις τους ανωτέρους του ζήλον και προθυμια

Διο κατ’ αίτηση του δίδεται η παρούσα απόδειξη δια να του χρησιμεύσει οπουδήποτε χρειασθεί

12 Οκτωβρίου 1841

Δ. Πουλικάκος ταγματάρχης

Δ. Πετροπουλάκης ταγματάρχης»

Μπορεί να είναι ασπρόμαυρη εικόνα
το πιστοποιητικό του Ι. Α. Μαριόλη

Το παρόν άρθρο, δεν γράφτηκε μόνο για να θυμηθούμε τις ηρωικές μάχες των προγόνων μας και τον αγώνα τους για ανεξαρτησία 200 χρόνια μετά. Είναι για να αποδώσουμε τιμή σε εκείνους που έστησαν τα κορμιά τους ολόρθα απέναντι στον σίγουρο θάνατο. Είναι ένα μνημόσυνο σε εκείνους που έμειναν από φιλότιμο στο πεδίο της μάχης πιστοί στον όρκο τους να μην εγκαταλείψουν τον παραστάτη, ως γνήσιοι Σπαρτιάτες και απομένει σε εμάς ώστε οι αγώνες τους και οι θυσίες τους να μην πάνε άδικοι.

Και που να κάμω την αρχή

Και που να δώσω την τιμή

Κορμάκια που εχάθητα

Και μερδικά που σβήσατε

Σπίτια ξεσπιτωμένα μου

Κλειδιά παραδομένα μου 

(μανιάτικο μοιρολόι για το Μανιάκι)

Πηγές

βίντεο περιγραφής της μάχης στο Μανιάκι από τον ιστορικό Δ. Μαριόλη

ΒΑΛΤΕΤΣΙ Η πρώτη μεγάλη νίκη του αγώνα

Του Ιωάννη Μιχαλακάκου

εκπαιδευτικού

Στις 13 Μαΐου του 1821 η νίκη στεφάνωσε τα όπλα των Ελλήνων σε ένα μικρό χωριό του σημερινού νομού Αρκαδίας το Βαλτέτσι. Η νίκη αυτή αν και μικρής έκτασης από πλευράς απωλειών απετέλεσε σημαντικότατο βήμα για την εξέλιξη των γεγονότων της επανάστασης καθώς ο χρόνος και ο τόπος της επιτυχίας ήταν καθοριστικός.  Εκείνες οι λυσσαλέες 23 ολόκληρες ώρες μάχες αποτέλεσαν «την ευτυχία της πατρίδος» όπως έλεγε ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές της ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Εκεί είχαν συγκεντρωθεί όλες οι αξιόμαχες δυνάμεις της κεντρικής και νότιας Πελοποννήσου (Μανιάτες, Ντρέδες, Μεσσήνιοι, Λεονταρίτες, Καρυτινοί Τσάκωνες ακόμα και Καλαβρυτινοί) προκειμένου να συμμετάσχουν στο ευρύτερο σχέδιο πολιορκίας και απελευθέρωσης της Τρίπολης που αποτελούσε το Οθωμανικό Διοικητικό Κέντρο.

Peter Heinrich Lambert von Hess, περ. 1835, ο Αναγνωσταράς - Αναγνώστης  (Χρήστος) Παπαγεωργίου, νικά τους Τούρκους στη Μάχη του … | Greek  independence, History, Art
ο Αναγνωσταράς καταδιώκει Τούρκους στο Βαλτέτσι

 Μια πιθανή αποτυχία του όλου εγχειρήματος θα οδηγούσε σε διάλυση του ελληνικού στρατοπέδου, απογοήτευση και εν τέλει αποτυχία της επανάστασης πριν καν αρχίσει. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η μάχη στο Βαλτέτσι έγινε 1,5 μήνα μετά την έναρξη της ελληνικής επανάστασης (25 Μάρτη) οπότε ο στρατός των επαναστατών πλην κάποιων εμπειροπόλεμων κλεφτών και των Μανιατών, ήταν άγουρος και άμαθος στα όπλα και στους σκοτωμούς. Αν υπήρξε ήττα στο Βαλτέτσι δύσκολα θα ξανασχηματιζόταν στρατόπεδο.

Το Βαλτέτσι αποτελούσε ένα κομμάτι από ένα δίκτυο στρατοπέδων που είχε συστήσει «ο Αρχιστράτηγος των Όπλων της Καρύταινας» τότε, Θ. Κολοκοτρώνης. Τα άλλα ήταν η Πιάνα, Το Χρυσοβίτσι, Τα Βέρβαινα και τα Δολιανά. Σκοπός τους ήταν η περικύκλωση και απομόνωση της Τρίπολης. Στρατοπεδάρχης στο Βαλτέτσι με όρκο να το βαστήξει με κάθε κόστος ήταν ο εμπειροπόλεμος μανιάτης Κυριακούλης Μαυρομιχάλης του οποίου η παρουσία εμψύχωνε τους άνδρες. Γενικός επιτελάρχης ο Θ. Κολοκοτρώνης φυσικά που έλεγχε το δίκτυο όλων των στρατοπέδων και συντόνιζε τις κινήσεις των Ελλήνων πέριξ του Βαλτετσίου.

Προσωπογραφία του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, ελαιογραφία σε μουσαμά. | Greek  history, Albanians, Costume design
Κυριακούλης Μαυρομιχάλης

Επί της ουσίας το σχέδιο στην μάχη αυτή ήταν σε περίπτωση που εκστρατεύσουν οι Τούρκοι της Τρίπολης οι Έλληνες να αμυνθούν δυναμικά ενώ τα υπόλοιπα στρατόπεδα θα πλευροκοπούν τους επιτιθέμενους.  Ωστόσο λίγοι γνωρίζουν ότι στις 25 Απριλίου το στρατόπεδο των Ελλήνων λόγω τουρκικού αιφνιδιασμού είχε διαλυθεί και η δίοδοι των Τούρκων δεν είχαν κλείσει. Με προτροπές το Θ. Κολοκοτρώνη και την αποφασιστικότητα του Ηλία Μαυρομιχάλη ξαναχτίστηκαν ταμπούρια στις αρχές Μάη και ξεκίνησαν ετοιμασίες για νέα μάχη που τελικά οδήγησε στην νίκη.

Η μάχη στο Βαλτέτσι - ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Online
χάρτης των ταμπουριών της μάχης 12 με 13 Μάη του 1821

Χαρακτηριστικά ο Θ. Κολοκοτρώνης τους πρότεινε

«…Αδελφοί κρίνομεν μετά των λοιπών αδελφών αναγκαίαν την θέσιν του Βαλτετσίου να μη την αφήσωμεν εις την διάθεσιν των εχθρών, ως θέσιν οχυράν, και πλησίον ούσαν με την Τριπολιτζάν. Αλλά διά να φυλαχθή η θέσις διά κάθε άλλην εχθρικήν των Τούρκων έξοδον, να γίνουν ταμπούρια κλειστά και δυνατά, και να φυλάττονται με σταθερότητα από άνδρες γενναίους, οι δε λοιποί να μένωμεν έξωθεν των πλησιεστέρων θέσεων, και να προφυλάττωμεν την από την Τριπολιτζάν έξοδον των εχθρών».

Όταν ο Ηλίας Μαυρομιχάλης έφτασε στο Βαλτέτσι στις 10 Μαΐου απαίτησε να μείνουν όλοι να πολεμήσουν. Για να δώσει μάλιστα και το παράδειγμα, πήρε μια πέτρα και την τοποθέτησε εκεί που έπρεπε να χτιστεί ένα ταμπούρι. Ήταν αποφασισμένος να δώσει σθεναρή μάχη. Τελικώς η πεισματώδης άμυνα στο Βαλτέτσι σε συνδυασμό με την πλευροκόπηση των Τούρκων από Κολοκοτρώνη και Πλαπούτα οδήγησε στο ποθητό αποτέλεσμα.

Ακολουθεί μια ιδιαίτερη επιστολή των κύριων πρωταγωνιστών της νίκης στο Βαλτέτσι λίγο πριν την διάλυση του στρατοπέδου στις 24 Απριλίου. Η επιστολή και η μεταγραφή της αναδημοσιεύεται από το προφίλ στο Facebook του ερευνητή Άρη Πουλημενάκο.

«Φιλογενεστάτη και γενναιοτάτη καπετάν Πουπουλίνα υγίεναι θεόθεν

Ελάβομε το γράμμα σου ομοίως και το από Σπέτζας και είδομεν τα εντεύθεν χαροποιά και ανδρεία μυνήματα εχαροποιήθημεν μεγάλως και ευχαριστούμεν τη ευγενεία σου. ημείς κατά την εικοστήν του τρέχοντος (20/4ου) περιστατικώς ετρακαρίσθημεν με τους αγαρινούς, κατά το χωρίον Σιλίμνα, και κατά τα Τρίκορφα. και επάνω εις τον ακροβολισμόν τούτον δεν έλειψαν να εύγουν από Τριπ.(ολιτζά) εις βοήθειαν αυτών άπαντες σχεδόν και τα γυναικώπαιδα, ώστε η μάχη έγινεν πεισματική, και με γεναιότητα αμίμητον των Ελλήνων, και η μάχη εβάστηξεν από τας εξ ώρας της ημέρας, έως τας δώδεκα, και μακράν της Τριπ.(ολιτζάς) μισήν ώραν, και από μεν ημάς εθανατώθησαν δύω, και δύω λαβωμένοι, από δε τους βαρβάρους έως είκοσι πεφονευμένοι, και οι λαβωμένοι πάμπολλοι. και ιδού προς ευχαρίστισίν σας, και είθε το θείον ευοδώσει και τα λοιπά ως αυτό. δεν ελπίζομεν να δώσουν αυτοί αιτίαν εις το εξής. επειδή περιεχύθη μέγας φόβος εις τας καρδίας αυτών, μ’ όλον τούτο καθόποιον τρόπον θέλει κάμωμεν δια να αποδείξωμεν μέγα το όνομα των Ελλήνων. εδώ είμεθα περίπου των 3 χιλ.(ιάδων) στρατιωτών, και καθ’ ημέραν αυξάνει το στράτευμά μας, ομοίως και αι πέριξ κολώνες (στρατιωτικές μονάδες των πολιορκητών Τριπολιτσάς) ενδυναμώνονται ημέραν παρ’ ημέραν. και ελπίζομεν το πεπρωμένον να είναι εγγύς. τα γεναία κατορθώματά μας αντηχούν καθ’ ημέραν εις την πεφιλημένην μας πατρίδα. και παρακαλούμε και εις το εξής να μας ιδεάζετε, και τας γενησομένας ανδρείας σας. και παν ότι αντάξιον. πλην γενναιοτάτη, η χρεία όλων του στρατεύματος η ουσιωδεστέρα. είτα από βολίμι (μολύβι) και πέτρας, όθεν ως προβλέπτρια του γένους κατά πολλούς τρόπους παρακαλούμεν να σκεφθήτε μετά τους αυτόθι αρχηγούς και αδελφούς δια να γένη η αναγκαία πρόβλεψις βολιμίου και πετρών, δια να μην ήμεθα άδειοι, επειδή ας στοχασθώμεν ότι αν κατά το παρόν όπου γίνονται ακροβολισμοί έχομεν χρείαν, πόσω μάλλον όταν ανοίξη το ουσιώδες τουφέκι (εννοεί, την κατάληψη της Τριπολιτζάς). Είσθε αρκετοί και δεν σας ταυτολογούμεν ημείς γρηγορούμεν και φροντίζομεν παν ότι αναγκαίον εις εξολόθρευσιν του τυράννου εχθρού. μη λείψετε και η ευγενεία σας να προτρέπητε τους εν τω Άργει και Κρανίδι αδελφούς εις το χρέος τους. και μένωμεν._

Υ/Γ (αριστερά):

Την αυτήν ημέραν του πολέμου τους εχαλάσαμεν τους μύλους, τους έμειναν εκεί πολλοί ζαχιρέδες (τρόφιμα, εφόδια), και άλογα, τους εκόψαμεν και το νερόν. αυτήν την ώραν επληροφορήθημεν ότι έφυγεν εν κοπέλι απάνου από Τριπ.(ολιτζάν) και μας είπεν ότι χθες δεν επρόφθαναν να θάπτουν τους θανατωθέντας εκ του πολέμου του προχθεσινού, εξ ων ήτο ένας και ο Ομέρ Αγάς, ανεψιός του Κουτζοπίπασι._

1821 Απριλίου 23 στρατόπεδον Βαλτέτζη._

Κυριακούλης Μαυρομιχάλης, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης,

Δημήτριος Παπατζόνης, Διονύσιος Τρουπάκις,

Παναγιώτης Γιατράκος, Αναγνώστης Παπαγεωργίου»

Με την παρούσα επιστολή οι οπλαρχηγοί του Βαλτετσίου ενημερώνουν την καπετάνισσα Μπουμπουλίνα ότι έλαβαν το χαρμόσυνο μήνυμα από τις Σπέτσες (προφανώς εννοούν την τοπική κήρυξη της επανάστασης στις 3 Απριλίου 1821) και είναι ικανοποιημένοι. Την ενημερώνουν για τις τοπικές συμπλοκές και την πρόοδο των προπαρασκευαστικών ενεργειών (ενέδρες, καύσεις μύλων, τροφοδοσία, το πιάσιμο των πηγών κ.ά.) για να πέσει η Τρίπολη σε ελληνικά χέρια.

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία.
το πρωτότυπο της επιστολής

Πηγές

  1. ΓΑΚ, Αρχείο Γιάννη Βλαχογιάννη, Κατάλογος Α΄, Ιδιωτικαί Συλλογαί (1588-1902), Φάκελος 250, Αρχείο Ρήγα Παλαμήδη (1820-1821), έγγραφο 41.
  2. https://eleftheriaonline.gr/local/politismos/history/item/214109-i-maxi-sto-valtetsi
  3. http://www.arcadians.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=412&Itemid=2

Ο Κολοκοτρώνης και τα γελαδοκρέατα

Ο Κολοκοτρώνης παρακολουθεί τα παλικάρια του

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης προ της επανάστασης του 1821 είχε καταφύγει στην Ζάκυνθο, στα Ιόνια νησιά, όπου δεν ανήκαν στους Οθωμανούς,  προκειμένου να γλιτώσει τους διωγμούς των Τούρκων οι οποίοι είχαν ξεκληρίσει την οικογένεια του τα προηγούμενα χρόνια. Ωστόσο η νοσταλγία του παλιού αυτού Μοραΐτη κλέφτη τόσο φια την πατρίδα του όσο και για την κλέφτικη ζωή «με τα ψημένα αρνιά και τα παχιά κριάρια» φαίνεται όχι μόνο από τα δημοτικά τραγούδια που τον περιγράφουν αλλά και από διάφορες επιστολές με καπετάνιους από την χερσαία Ελλάδα όπως παρακάτω. Η παρακάτω επιστολή απευθύνεται στον κλέφτη αρματολό Γιώργο Νικολού ή Βαρνακιώτη από το Ξηρόμερο Αιτωλοακαρνανίας.

«12 Γεναριού 1817

Το αίτιο όπου δεν σας έγραφα είναι τούτο ότι η ευγένεια σας ελάβατε την πατρίδα σας (ο Αλή πασάς τους επέτρεψε να γυρίσουν στις εστίες τους) και τρώτε κριάς αζύγιαστο κι εγώ ούτε την ήβρα αλλά ούτε ίσως θέλει την εύρω και το τρώγω με την λίτραν και εις αυτό σας έχω παράπονον ότι ο χορτατος του νηστικού δεν πιστεύει, όμως έτζι είναι ο ντουνιάς κι εγώ παρακαλώ τον Θεόν να ακούει τους φίλους μου και τους συμπατριώτας μου να είναι καλά κι ας τρώνε αρνιά κι εγώ ας τρώγω γελαδοκρεάτο 

Θοδωράκης Κολοκοτρώνης»

Η παραπάνω επιστολή πέραν της ιστορικής έχει και λαογραφική αξία. Ο ελληνικός λαός υποτιμούσε μέχρι πρόσφατα την κατανάλωση βόειου κρέατος όχι μόνο διότι ήταν δύσκολο να ανατραφεί, καθώς ως μεγαλύτερο ζώο ήθελε και περισσότερη τροφή αλλά και λόγω θρησκευτικών αντιλήψεων που είχε να κάνει με το «αγνό καματερό» του ευαγγελιστή Λουκά. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι στις μεγάλες εορτές όπως το Πάσχα οι Έλληνες επέλεγαν τον «αμνό του Θεού» για να φάνε και να γιορτάσουν. 

ο Καπετάνιος του Ξηρομέρου Γεώργιος Νικολού – Βαρνακιώτης (η εικόνα από το αρχείο του Ν. Μήτση)

Πηγές

  1. https://www.lifo.gr/podcasts/wraia-pragmata/leipei-eikastiko-ta-anekdota-toy-kolokotroni-anekdota-perierga-paraleipomena
  2. https://eclass31.weebly.com/thetaepsilonmualphatauiotakappa942-epsilonnu972tauetataualpha-3.html
  3. https://lefkadaonline.gr/%CE%B1%CE%BC%CF%86%CE%B9%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CE%B1%CE%BA%CE%B1%CF%81%CE%BD%CE%B1%CE%BD%CF%89%CE%BD-%CE%B3%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%BF
  4. https://argolikivivliothiki.gr/2011/03/06/%C2%AB%CE%B7-%CE%B1%CF%80%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CF%85%CE%B8%CE%AD%CF%81%CF%89%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%BF%CF%82%C2%BB-%CF%80%CE%AD%CF%84%CE%B5%CF%81-%CF%86%CE%BF-3/#jp-carousel-11958

Η απελευθέρωση της Καλαμάτας μέσα από τα μάτια ενός αγωνιστή

Αναδημοσίευση από την

Ερευνήτρια  Γιώτα Σιωρά

Η περιοχή που εκτυλίχθηκαν τα παρακάτω γεγονότα – σύνορα Μάνης και Καλαμάτας – στα ιστορικά Μοναστήρια Βελανιδιάς και Μαρδακίου καθώς και στον όρμο του Αρμυρού ( Πηγη Γιάννης Σαίτας )

Στις 23 Μαρτίου του 1821 η πόλη της Καλαμάτας απελευθερώνεται και εκδίδεται η «Προειδοποίησης προς τας Ευρωπαικάς Αυλάς», το πρώτο πολιτικό κείμενο που διεθνοποιεί τους σκοπούς της Επανάστασης. Στο κείμενο που ακολουθεί ο αγωνιστής από την Αλαγονία παπά Πολυζώης Κουτουμάνος περιγράφει τα γεγονότα της απελευθέρωσης της πόλης από την δική του οπτική ως αυτόπτης μάρτυς.   

Από την έκδοση του Συλλόγου προς διάδοση των γραμμάτων  Η ΚΑΛΑΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΣ ΤΟΥ 21 , επιμέλεια Γιάννη Αναπλιώτη 1948

Α Π Ο Μ Ν Η Μ Ο Ν Ε Υ Μ Α

Του αγωνιστή του 1821 Πολυζώη Κουτουμάνου

«Στις 17 του Μαρτίου 1821 ήλθε στο σπίτι μου ο Νικηταράς και μου είπε να πάω στο Μαρδάκι που είναι ο Αναγνωσταράς και ο κουμπάρος μου ο Κεφάλας και άλλοι καπεταναίοι και με περιμένουν ν πάω χωρίς άλλο για να κανονίσουμε τον τρόπο να πάμε προφυλαχτά να πάρουμε μπρουτόβολα που έφερε από τις Κυδωνιές της Σμύρνης ο Μέξης με το πλοίο του. Κατά το δειλινό σηκώθηκα και πήγα. Εκεί βρήκα το Γιώργη το Βασιλάκη τον κουνιάδο μου Σταυριανό Στρούμπο τον Κεφάλα τον Αναγνωσταρά τον Γιαννάκη το Μέλιο το Σαλούφα το παιδί του μπατζανάκη μου Γιωργάκη Παπαδέα τον αυτάδελφό μου Βασίλη το Σταύρακα Σακέτα τον Καραπαναγιώτη τον γαμπρό μου το Κέσσερι και άλλους . Αποφασίσανε την άλλη μέρα να πάρουμε τους ανθρώπους μας με όσα ζώα μπορούμε και να μαζευτούμε στη Βελανιδιά που θα μας περιμένουνε κι άλλοι .

Εκεί μαζευτήκαμε καμμιά εκατοσταριά με 94 μουλάρια και τη νύχτα κατά τα μεσάνυχτα ξεκινήσαμε άλλοι για το Αρμυρό . Εγώ έμεινα στη Βελανιδιά .Το πρωί δύο ώρες πριν ξημερώσει ήλθανε όλοι στη Βελανιδιά με τα μουλάρια φορτωμένα από μπαρουτόβολα . τα αρπάξαμε αμέσως και τραβήξαμε όλοι Μαρδάκι που εκεί είχαμε και ασφάλεια και σύνεργο για να δέσουμε φουσέκια . Στις 20 του Μάρτη ήρθε στο σπίτι μου ο Γιαννάκης ο Αληκάκος με έναν άλλο σταλμένοι από τον καπετάν Γιατράκο να στείλει στις Μαντίνειες να γυρέψει από τον Κατσάκο και από το Μούρτζινο να πάρει που πιστεύω πως αυτοί θα έχουνε.

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Μαρδακίου και στο βάθος ο μεσσηνιακός κόλπος εκεί μεταφέρθηκαν τα μπαρουτόβολα που βγήκαν στον λιμένα του Αρμυρού
(Πηγή www.messinialive.gr)

Στις 22 μπονόρα ήλθε ο μπατζανάκης μου ο Αλεξανδρόπουλος από τη Μεγάλη Αναστάσοβα και μου είπε πως ο κουμπάρος μου ο Κεφάλας ο Ρούμπος ο Κώστας ο Μαυροειδής ο Κανατόγιαννης από την Μπούρα και ο Γιαννάκης ο Μέλλιος με καμμιά διακοσαριά ανθρώπους τραβήξανε για τη Βελανιδιά και να ετοιμαστώ κι εγώ με το Γιώργη Βασιλάκη να πάρουμε τους ανθρώπους μας μετα ιμένουμε ο Κολοκοτρώνης ο Παπαφλέσσας ο Αναγνωσταράς και άλλοι με τα μπουλούκια τους .Στο δειλινό που ήτανε ο ήλιος κανά δυό οργιές οξω εφτάσαμε στη Βελανιδιά . Ρωτούσα τον Παπαφλέσσα και τον Κολοκοτρώνη να μάθω τι τρέχει και αυτοί μου είπανε πως αποφασίστηκε αύριο να μπούμε στην Καλαμάτα να την πάρουμε . Αμποτε ο Θεός να δώσει είπα. Την νύχτα εκάμαμε συμβούλιο για να κανονίσουμε με ποιόν τρόπο θα μπούμε στην Καλαμάτα. Αποφασίστηκε ο Κολοκοτρώνης ο Βασιλάκης ο Παπαφλέσας ο Δαγρές ο Κεφάλας και ο Νικηταράς με τους ανθρώπους τους να ζώσουνε από τον ΑηΛιά και τα Καλύβια τη Καλαμάτα και εμείς οι άλλοι με τους ανθρώπους μας να πιάσουμε την ξερολιθίτσα το Καρβούνι και τις τούρλες με τους Καπετανάκηδες Μούρτζινο Κατσάκο και Γιατράκο και άμα πέσει ένα μάσκουλο στη Βελανιδιά τότε όλοι να προχωρήσουμε κατά τη Καλαμάτα. Ω του θαύματος και δόξα να ΄χει ο Θεός στις οκτώμισυ το πρωί ήρθε χαμπέρι ότι ο Αρναούτογλου πασάς της Καλαμάτας και όλη του η φρουρά παρεδώθη και είναι στο σπίτι του Γιαννάκη του Κυργιακου να πάμε να μπούμε στην Καλαμάτα. Στις εννιάμισυ το πρωί μπήκαμε μέσα πάνω κάτω δυόμισυ χιλιάδες και στις δέκα κάναμε δοξολογία στους Αγίους Αποστόλους ευχαριστούντες και δοξάζοντες τον Παντοδύναμο που μας βοήθησε να καταλάβουμε και να ελευθερώσουμε την Καλαμάτα χωρίς να χυθεί αίμα . στις 4 το απόγευμα μαζευτήκαμε μ ε τους ανθρώπους μας όλοι έξω από το ποτάμι και ανεκηρύξαμε αρχιστράτηγο τον Πετρόμπεη τον Μαυρομιχάλη . Κατόπιν εκηρύχθη η πελοπονισιακή Γερουσία

Παπα πολυζωης Κουτουμάνος» .

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατάληξη του αγωνιστή περί Πελοποννησιακής Γερουσίας. Ίσως οι αγωνιστές όταν εισήλθαν στην Καλαμάτα μη γνωρίζοντας τα παράλληλα γεγονότα στην Αχαΐα, θεωρούσαν ότι το πολιτικό σώμα που θα δημιουργηθεί θα εκπροσωπεί ολόκληρη την Πελοπόννησο. Παράλληλα η συγκεκριμένη έκθεση γεγονότων έχει επικριθεί καθώς υπάρχουν καταγεγραμμένες πλειάδα μαρτυριών που αναφέρουν ότι η δοξολογία έγινε στον ποταμό της Καλαμάτας. Συγκεκριμένα

Διονύσιος    Κόκκινος: «…δοξολογίαν    παρά    τον    Νέδωνα, τον μικρόν ποταμόν της Καλαμάτας…».

Γεώργιος Φίνλεϋ: «Η τελετή πραγματοποιήθηκε στην όχθη του χειμάρρου που περνάει μέσα από την Καλαμάτα…».

Απόστολος Βακαλόπουλος: «…κατανυκτική δοξολογία… στις όχθες του Νεδοντα».

Φανταστική απεικόνιση του εκτελωνισμού των όπλων στον όρμο του Αρμυρού της Μάνης Πηγή (https://www.farenews.gr/)

Πηγή

https://taygetos-zeritis.blogspot.com/2012/12/23-1821.html?fbclid=IwAR0Cv4wiF-6sy4YrlLhS71T_peO2lChlxFZ0VZte6YoOkmd8fTqSb3owVug

Σάββαινα η Σπαρτιάτισσα

Του Δημήτρη Μαριόλη

Ιστορικού – Νομικού

Image26
γυναίκα λιθοβόλος

 Οι ιστορικές πηγές και τα τεκμήρια, για τις Μανιάτισσες μαχήτριες του 1821, δυστυχώς σπανίζουν, με αποτέλεσμα να μην αποδίδεται πάντα η προσφορά τους στο μέγεθος που πρέπει. Αυτό εν μέρει εξηγείται, δεδομένου ότι στο πολεμικό πεδίο της πρώτης γραμμής, έδρασαν κυρίως και ως γνωστόν οι άνδρες.

            Ποιος όμως από εμάς, δεν έχει ακούσει για τις ηρωίδες του Διρού, του Πολυάραβου ή για εκείνες που μαρτυρικά υπέστησαν το ολοκαύτωμα του Πύργου της Δεσφίνας το 1826, από τους τουρκοαιγύπτιους του Ιμβραήμ ;

          Με τις παραπάνω σκέψεις μας και, επιθυμώντας να αποδώσουμε έναν ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη όλων Τους, δίνουμε το λόγο σε μία πρωταγωνίστρια του πεδίου των μαχών : Την Σταυριανή Σάββαινα.

Την ηρωίδα καπετάνισσα, που στρατευόμενη κυρίως υπό τον Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, αλλά και με άλλους οπλαρχηγούς μετά το θάνατο του ίδιου το 1822, δεν έλλειψε ούτε από το Βαλτέτσι, ούτε από τις μάχες της Ανατολικής Στερεάς και Εύβοιας, ούτε ακόμη και από την ιστορική νίκη των Μανιατών στη Βέργα του Αλμυρού κατά το 1826.

Μολονότι η ίδια ήταν χήρα, μητέρα ανήλικων ορφανών και ηλικίας περίπου 40 ετών κατά την επανάσταση, αυτό δεν την εμπόδισε από την αρχή του αγώνα να πιάσει τα όπλα και να κινήσει μαζί με τους πρωταγωνιστές για την ελευθερία του Έθνους. Ως τόπος καταγωγής της, κάτι που συνάγεται και από το «Σπαρτιάτισσα», που τότε ήταν συνώνυμο κατ’ εξοχήν της Μανιάτισσας, αναφέρεται στις πηγές και τη βιβλιογραφία κυρίως η Αρεόπολη (βλ. αρχείο Ρήγα Παλαμήδη, Σταύρο Καπετανάκη κλπ). Υπάρχει ωστόσο και η εκδοχή (βλ. Γιάννη Ρουμελιώτη) περί καταγωγής της από το χωριό Παρόρι, δίπλα στο Μυστρά.     

Η Μάχη του Διρού στη Μάνη - Notospress.gr
Μανιάτισσες εναντίον του Ιμπραήμ στον όρμο του Διρού

Παραθέτουμε αυτούσια παρακάτω από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (Γ.Α.Κ.) την από

18-11-1829 (αδημοσίευτη έως τώρα) ιδιόχειρη επιστολή της, προς τον ίδιον τον Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, όπου η ίδια  απαριθμεί την παραδειγματική δράση της έναντι των εχθρών :   

«Εξοχώτατε Κυβερνήτα της Ελλάδος,

          Τολμώ μετά της ταπεινής μου αναφοράς να την παρακαλέσω οπού να δώσει μικράν συλλογήν επάνω εις τους πολέμους οπού ήσαν από την πρώτην στιγμήν του Ιερού Αγώνος τους οποίους την καταγραφήν (κάνω) μόνον και μόνον δια να λάβη την κάθε πληροφορίαν !

          Μαρτύρομαι εις τον Θεόν ότι δεν ψεύδομαι εις το μικρόν και ότι εις κάθε πόλεμον επρόσφερα την ίδιαν μου ζωήν εις υπεράσπισιν των Ιερών δικαιωμάτων της πατρίδος :

          Εξοχώτατε πρώτον πόλεμον έπιασα εις τα Φραγκόβρυσα απ’ έξω Τριπολιτζάς οπού εκατέβαιναν οι Τούρκοι από την Καρύταινα.

          Β. Εις τις Βλαχοκερασιές όπου εβγήκαν οι Τούρκοι από την Τριπολιτζάν και μας ετζάκισαν.

          Γ. Επολέμησα εις Βαλτέτζι και εβάσταξεν ο πόλεμος 24 ώρες. Εκεί εθανάτωσα Τούρκους με την πέτρα.

          Δ. Επολέμησα απ’ έξω της Αθήνας ώστε οπού πολλά ορμήσαμε του Ομέρ Βρυώνη εις το κάστρον.

          Ε. Επολέμησα απ’ έξω της Λεβαδείας πλησίον εις το Μοναστηράκι της Πέτρας και τόσον σημαντικός πόλεμος άναψεν όπου επληγώθησαν οι καπεταναίοι όπου ήτον κεφαλή της εκστρατείας μας. Η δούλη της όρμησεν μέσα εις τον πόλεμον τούτον ώστε δεν ηξεύρω να της ομολογήσω ειλικρινώς τι επίασα εκ του ενθουσιασμού μου,  τούτο μόνον τολμώ να της φανερώσω ότι άναψαν τόσον τα δέρματά μου εκ του πυρός ώστε όπου οι στρατιώτες όρμησαν και μου τα έσβηνον στοχαζόμενοι ότι έμεινα καταπληγωμένη εκ του πυρός τούτου. Ας έχει δόξα ο Άγιος Θεός όπου μου  χάρισεν την ζωήν μου.

          Ζ. Επολέμησα εις Τριπολιτζάν εις Μυστράν όπου επάρθη με ρεσάλτον. Εκεί εθανάτωσα δύο Τούρκους.

          Η. Εις Κορώνη δύο φορές  επολέμησα όπου τους σφαλήσαμε εις το κάστρον.

          Θ. Εις Κάρυστον επολέμησα και μας ετζάκισαν.

          Ι.  Εις το Αρμυρόν της Βέργας εθανάτωσα έναν Τούρκον Αρβανίτη μετά του πολέμου.

          Αυτά όλα Σεβαστέ Κυβερνήτα της τα φανερώνω δια να απαντήσει το ψεύδος ή αυτού εξοχότης της κακίας του εχθρού.

          Εξοχότατε, η δούλα της ευρίσκομαι εις Ναύπλιον ασθενής όπου από Αίγινα απέρασα κατ’ αυτάς τας μεγίστας ανάγκας μου. Ευχαριστώ μεγάλως εις την ευσπλαχνίαν του Σ. Αυταδέλφου της κυρίου κόμητα Βιάρου οπού ανέλαβα και εγλύτωσα του θανάτου, δι’ ο τολμώ να την παρακαλέσω να με ελεήσει μικράν βοηθείαν δια να δυνηθώ να λάβω τας δυνάμεις μου διότι μου ελαττώθησαν εκ της στερήσεως.

Μένω με βαθύτατον Σέβας.

Τη 18 Νοεμβρίου 1829                                      Η ταπεινή δούλα της

Ναύπλιον                                                           Σάβενα Σπαρτιάτισα»

Άξιο λόγου είναι πως ακόμα και σήμερα δεν γνωρίζουμε το πατρικό όνομα της αγωνίστριας. Σεβόμενη τις επιταγές της εποχής υιοθετούσε το όνομα του ανδρός της και παρά την σπουδαιότητα των κατορθωμάτων της ακόμα και μετά τον θάνατο του υπέγραφε με το όνομα του συζύγου της ως “Σάβενα” η γυναικα του Σάββα.

Η υπογραφή της αγωνίστριας Σάβενα η Σπαρτάτισσα

ΠΗΓΕΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

-ΓΑΚ, Αρχείο Γενικής Γραμματείας Περιόδου Καποδίστρια, Φ226Α, όπου η δημοσιευόμενη, από 18-11-1829, ιδιόγραφη αναφορά της προς τον Κυβερνήτη.

-Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας (ΑΕΠ), τόμος 4, σελ. 636, όπου η από 3-8-1829 αναφορά της προς την Δ΄ Εθνική Συνέλευση.

-Σταύρου Γ. Καπετανάκη «Οι Μανιάτες στην Επανάσταση του 1821» (Αθήνα 2015 – Παράρτημα εκδόσεως της Εταιρείας Λακωνικών Σπουδών – αρ. 18 , σελ. 188 – 189), όπου και περαιτέρω παραπομπές σε πηγές αναφερόμενες στην δράση και καταγωγή της Αγωνίστριας.

-Γιάννη Χ. Ρουμελιώτη «Ηρωίδες της Λακωνίας και της Μάνης Όλης (1453 – 1944)» (β΄ έκδοση 2011, «Αδούλωτη Μάνη», σελ 47 – 67).

Τα πήραμε τα Γιάννενα 21/2/1913

Αφιερωμένο στην απελευθέρωση των Ιωαννίνων

Έλληνας στρατιώτης μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων ποζάρει πλάι σε πυροβόλο

Του Δημήτρη ΚατσουλάκουΙ

ιστορικού

(21 Φεβρουαρίου 1913)

Γράμμα του δικηγόρου Παναγιώτη Καρελά από τους Αγριάνους Λακωνίας, οποίος υπηρέτησε ως δεκανέας στους Βαλκανικούς Πολέμους

«Τα πήραμε τα Γιάννενα. Τα πήραμε με την λόγχη προς δόξα του ελληνικού στρατού. Σαν ανάμνηση έχω και μια σύμπτωση, ότι έριξα την τελευταία βολή. Μετά καθαρίσαμε τα πυροβόλα και τα στεφανώσαμε με δάφνες. Όσοι περνούσαν τα φιλούσαν, έκοβαν συγκινημένοι φύλλα και τα ’βαζαν στις τσέπες τους. Την άλλη μέρα μπήκαμε κι εμείς στην πόλη. Οι Έλληνες, ντυμένοι με φράγκικα ή ηπειρώτικα, ανέμιζαν τις σημαίες και πανηγύριζαν. Πολλοί Τούρκοι αιχμάλωτοι. Μερικοί μας πλησίαζαν και άπλωναν τα χέρια ζητώντας εκμέκ (ψωμί). Κι εμείς τους δίναμε όσο είχαμε».

Πηγή

Από το ανέκδοτο αρχείο του Παναγιώτη Καρελά

Αποτέλεσμα εικόνας για απελευθέρωση ιωαννίνων
η παράδοση των Ιωαννίνων στους Έλληνες

Φόροι και Δωροδοκίες στην Λακωνία επί Τουρκοκρατίας

Του εκπαιδευτικού Ιωάννη Μιχαλακάκου

Η Οθωμανική αυτοκρατορία αποτελούσε ένα πολύ εκτεταμένο και δύσκολο στην διοίκηση κράτος. Αποτελείτο από πλήθος λαών, με διαφορετικά θρησκεύματα ήθη και έθιμα. Αυτός ήταν και ο βασικός λόγος για τον οποίο οι Οθωμανοί επέλεξαν μια πιο αποκεντρωμένη τοπική αυτοδιοίκηση προκειμένου να μπορούν να ελέγχουν καλύτερα τις εκάστοτε επαρχίες – Πασαλίκια. Η κατάσταση αυτή έγινε ακόμα πιο πολύπλοκη όταν μετά την ανάκτηση της Πελοποννήσου από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1715 ο σουλτάνος παραχωρούσε τοπικά προνόμια ή ευνοϊκή μεταχείριση προκειμένου να βελτιώνεται το εμπόριο, η ναυτιλία, η ασφαλής μετακίνηση αλλά και να ησυχάζει από πολεμικές συγκρούσεις όπως γινόταν στην Μάνη.

Ωστόσο η κατάσταση δεν ήταν παντού το ίδιο. Στην Λακωνία μετά την ανάκτηση της Πελοποννήσου από τους Τούρκους αποφασίστηκε η εγκατάσταση μουσουλμάνων Αλβανών στα σύνορα με την Μάνη. Το φιλελεύθερο πνεύμα των κατοίκων της σε συνδυασμό με την συμμετοχή τους στο πλευρό των Βενετών αποτέλεσε αιτία να θεωρούνται εστία υψηλού κινδύνου για την Οθωμανική αυτοκρατορία. Όπως αναφέρει ο Γεράσιμος Καψάλης οι Αλβανοί αυτοί, οι οποίοι είχαν συμμετάσχει στην επανάκτηση της Πελοποννήσου και ήταν εμπειροπόλεμοι, διέμεναν σε οχυρούς πύργους 30 έως 50 στον αριθμό, σε όλη την έκταση των χωριών γύρω από το κάστρο της Μπαρδούνιας μέχρι τον Μυστρά. Κάθε χωριό είχε τον αρχηγό του (αγά), ενώ όλοι μαζί διοικούνταν από έναν κοινό αρχηγό τον Ζαμπαρδούνια. Διοικητικό τους κέντρο το χωριό Γοράνοι Λακεδαίμονος.

Σπαχήδες και Αρβανίτες αντιπροσωπευτικοί πολεμιστές της εποχής στην Λακωνία

Ο Ιωάννης Φιλήμων τους αποκαλεί “Αλβανότουρκους”, θέλοντας να τους ξεχωρίσει από τους υπόλοιπους μουσουλμάνους Τούρκους του Μυστρά ή τους Χριστιανούς γείτονες τους. Ο Σπυρίδων Τρικούπης υπολογίζει πως ανήρχοντο σε 1500 εξαιρετικούς μαχητές, ο Αμβρόσιος Φραντζής σε 2500, ενώ ο Φιλήμων τους ανεβάζει σε 2000. Ωστόσο αμφότεροι συμφωνούν πως καταπίεζαν σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό τον πληθυσμό της Λακωνίας (ακόμα και Τούρκους). Χαρακτηριστικά αναφέρει :

«……Κυριώτερον δε στοιχείον αυτής (Λακωνίας) διεκρίνοντο οι τα δύο τρίτα συμπληρούντες Βαρδουνιώται πολλώ μεν ανώτεροι πολεμικώς, πολλώ δε κατώτεροι ηθικώς των Λαλαίων της Ήλιδος».    

Στην πραγματικότητα δεν ήταν τρομακτικός τόσο ο μεγάλος αριθμός τους όσο τα ποιοτικά χαρακτηριστικά τους. Ο Γάλλος Πουκεβίλ που πέρασε από την περιοχή πριν την ελληνική επανάσταση περιγράφει μια κατάσταση κράτους εν κράτει. Αναφέρει πως όποιος ήθελε να χαθεί στην ανομία και από την τουρκική εξουσία, να ξεφύγει από το σπαθί της δικαιοσύνης, όποιος αλλαξοπιστούσε και ήθελε να προσχωρήσει στο Ισλάμ έβρισκε ασφαλές καταφύγιο στα χωριά της Βαρδούνιας. Το κάστρο της περιοχής το οποίο βρίσκεται έξω από το χωριό Άγιος Νικόλαος ουδέποτε έπαψε να φρουρείται από το 1715 έχοντας πάντα τα μάτια του στραμμένα στην ετοιμοπόλεμη και ανυπότακτη Μάνη.

Αποτέλεσμα εικόνας για κάστρο μπαρδούνιας
Το κάστρο της Βαρδούνιας πηγή https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=bourdoun

Παρόμοια περιγράφει το 1829 ο Rufus Anderson την κατάσταση στην περιοχή που μόλις είχε ελευθερωθεί από τα δεινά των Τουρκοβαρδουνιωτών. Αναφέρει πως η περιοχή αποτελούσε μέχρι πρόσφατα έναν από τους ισχυρότερους μουσουλμανικούς θύλακες της Πελοποννήσου και αποκαλεί αρπακτικά τους κατοίκους της περιοχής που διέμεναν εκεί. Εκτός των ληστρικών επιδρομών στην πεδιάδα της Σπάρτης αλλά και των χωριών που εξουσίαζαν ως σατράπες είχαν στόχο την οικονομική αφαίμαξη του πληθυσμού μέσω δανείων και εκβιασμών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο διαφθοράς και ανομίας, καταπίεσης και δουλείας δεν ήταν δυνατό να γλιτώσουν και τα μοναστήρια τα οποία αποτελούσαν παραγωγικές μονάδες εκείνη την εποχή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ανομίας και εκμετάλλευσης που επικρατούσε είναι το κάτωθι που συνέβαινε στο μοναστήρι της Ζερμπίτσας κοντά στους Γοράνους.    

Μονή Ζερμπίτσας το 1950 ένα από τα ιστορικά μοναστήρια της Λακεδαίμονος

Από ένα έγγραφο του μοναστηριού (4 Φεβρουαρίου 1798) φαίνεται ότι από  τα 1700 γρόσια που ήταν τα συνολικά έξοδα του μοναστηριού, τα 700 περίπου ήταν φόροι και δωροδοκίες προς τους Τούρκους. Παρακάτω αναφέρονται αναλυτικά φόροι και δωροδοκίες:

115 γρόσια εις χαράτζια και σπάντζες των καλογήρων

100 » εις νόμιστρα προβάτων και γιδιών

  40 » τοπιάτικον δια ξεχειμαδιόν των ζώων

  20 » εις τους σπαχήδες δια αμπελιάτικα και προβατιάτικα

  10 » γαι κρασιάτικα

  50 » εις τζαρούχια των Μπαρδουνιωτών μπουλουμπασήδων

100 » εις μέλι και βούτυρον δια ραβανιά των Τούρκων

250 » εις λιανικά έξοδα του Ηγουμένου, πισκέσια των ζαπιτάδων και

ρουσφέτια των μπουλουμπασήδων και  Μπαρδουνιωτών τζερεμιέδες

*Σπαχής ήταν ο Τούρκος ιππέας ο οποίος είχε στην κατοχή του γαίες που είτε τις ενοικίαζε είτε τις καλλιεργούσε ο ίδιος με αντάλλαγμα να προσφέρει υπηρεσίες ασφάλειας και εκστρατείας. Επί της ουσίας ήταν τιμαριούχος ιππέας. (εγκυκλοπαίδεια Brittanica).

*Μπουλουκμπασης ήταν ο Τούρκος ομαδάρχης άτακτου πεζικού.

Άξιο λόγου μάλιστα είναι πως από αυτά τα έξοδα μερικά ήταν και παράνομα ακόμα και για την εποχή την οποία συζητούμε και δίδονταν από τους καλόγερους τους μοναστηριού για να μην πειραχτούν. Πέραν από τα φορολογικά έσοδα για τα αμπέλια (resm-i bağ), για τις ενοικιάσεις γης, για τις νομές των ζώων (οtlak resmi) έχουμε και δώρα για τους Τούρκους όπως βούτυρο, μέλι, τσαρούχια κ.ά. Επίσης αναφέρονται ρητά δωράκια (πεσκέσια) στους αξιωματούχους που δεν εντάσσονται στο φορολογικό σύστημα ενώ καταγράφεται και χάρες (ρουσφέτι) προς τους Τούρκους.  

Για τους Τουρκοβαρδουνιώτες ο Γ. Χέρτσβεργ γράφει τα ακόλουθα:

«…οι άλλοι επί αφοβία γνωστοί μωαμεθανοί Αλβανοί Βαρδουνιώται, καταληφθέντες υπό τρόμου εκ των πρώτων εκ Μεσσηνίας αιματηρών ειδήσεων, καταπλαγέντες υπό της γενικής πανταχού αναδιδομένης φλογός της επαναστάσεως, ταραχθέντες δε και εκ της διαδοθείσης φήμης περί αφίξεως ξένων επικουρικών στρατευμάτων εις τους Έλληνας, απεχώρησαν το γε νυν αμαχητί έμπροσθεν των Μανιατών από των εστιών αυτών και απεχώρησαν (εξαιρουμένων εξήκοντα περίπου εις την Μονεμβασίαν φυγόντων οικογενειακώς) εν πρώτοις εις Μυστράν, ένθα η άφιξις αυτών εις μεγίστην ενέβαλεν αθυμίαν τους απολέμους μουσουλμάνους της πόλεως ταύτης. Ότε δε και ούτοι υπό την πίεσιν των Βαρδουνιω τών εκείνων ήρξαντο μετά σπουδής της εις Τριπολιτσάν φυγής, ηκολούθουν αυτούς κατά πόδας πλήθη επαναστατών Ελλήνων και απηνών Μανιατών…».

Μετά την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης στα μέσα Μαρτίου, ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης, σε συνεργασία με ντόπιους καπετάνιους Ρόζο, Ρόγκο, Γράφο κ.ά  ανέλαβε το δύσκολο της εκρίζωσης των Τουρκοβαρδουνιωτών από την περιοχή οι οποίοι θεωρούνταν άκρως επικίνδυνοι. Τελικώς τα κατάφεραν με τεχνάσματα και διασπορά ψευδών ειδήσεων που έκαναν τους Τουρκαλβανούς να εγκαταλείψουν τις εστίες τους αμαχητί. Ωστόσο όπως αναφέρει ο Α. Φωτόπουλος  αποφασίστηκε το γκρέμισμα των πύργων τους μήπως επιστρέψουν.

Εν ολίγοις μπορούμε να πούμε πως ο ελληνικός λαός πέραν του εκτεταμένου φορολογικού συστήματος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, που αφορούσε από τα μελίσσια μέχρι το που ξεχειμωνιάζουν τα κοπάδια, είχε να αντιμετωπίσει την μάστιγα των δοσιμάτων που δυστυχώς κατάλοιπα της έχουν απομείνει και σήμερα στην νοοτροπία της ελληνικής κοινωνίας. Η δημοσία διαφθορά, η παραβατική τοπική αυτοδιοίκηση, η εκλεκτική διαφορά αντιμετώπισης των πολιτών, η λύση προβλημάτων εκ της πλαγίου οδού αποτελούσαν βασικά χαρακτηριστικά των τοπικών κοινωνιών.

Πηγές

  1. Γεράσιμος Καψάλης «Η Βαρδούνια και οι Τουρκοβαρδουνιώτες», Πελοποννησιακά τ. Β’, Αθήνα 1957
  2. Ακτύπης Δ, Βελαλίδης Α, Κάιλα Μ, Κατσουλάκος Θ, Παπαγρηγορίου Γ, Χωρεάνθης Κ, «Στα Νεότερα Χρόνια», ΟΕΔΒ, Αθήνα 2010
  3. Ι. Φιλήμων «Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής επαναστασης» τ. 3ος έκδοση Σούτσα και Κτενά Αθήνα 1860
  4. Α. Φωτόπουλου «Οι κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου», εκδόσεις Ηρόδοτος Αθήνα 2005
  5. Ανίτα Ν Πρασσά «Η κύρηξη της επανάστασης στην Μάνη», Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη, 2011
  6. Κατσαφάνα Δ «Ζερμπίτσα το ιερό και σεβάσμιο μοναστήριο», Αθήνα 1990
  7. Καπετανάκη Σταύρου «Η Μάνη στην δεύτερη Τουρκοκρατία», Αδούλωτη Μάνη, Αρεόπολη 2011
  8. Παπασταματίου Δημήτριος, Κοτζαγεώργης Φωκίων, «Ιστορία του Νέου ελληνισμού κατά την διάρκεια της Οθωμανικής πολιτικής κυριαρχίας», ΣΕΑΒ, Αθήνα  2015
  9. Rufus Anderson “Observation upon Peloponnesus and the Greek islands made in 1829”, Boston 1830
  10. Francoise Charles Laurent Pouqueville “Travels in Morea, Albania and other parts of Ottoman Empire” London 1813
  11. http://manivoice.gr
  12. https://i.pinimg.com/originals/3e/0b/30/3e0b3078496a4b1541e5b13038901273.jpg
  13. http://www.tzanakosnikos.gr/?section=1865&language=el_GR
  14. https://argolikivivliothiki.gr/2011/02/24/%CE%B7-%CE%BA%CE%AE%CF%81%CF%85%CE%BE%CE%B7-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CE%BC%CE%AC%CE%BD%CE%B7/

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΠΟΥΚΟΥΒΑΛΕΑΣ – ΤΡΟΥΠΑΚΗΣ

Ένας Αντιστράτηγος του 1821 από την Καρδαμύλη

Του Δημήτρη Π. Μαριόλη

Νομικού – Ιστορικού

Μανιάτης Καπετάνιος Otto Magnus von Stackelberg 1834 «Habitants du Magne (Morée)»

          Ένας από τους κλάδους της μεγάλης πατριάς των Τρουπάκηδων – Παλαιολόγων της Καρδαμύλης (έδρας σήμερα του Δήμου Δυτικής Μάνης), είναι και αυτός του Μπουκουβαλέα. Η προσωνυμία “Μπουκουβάλας”, όπως ξέρουμε από την ιστορία της οικογένειας, είχε δοθεί αρχικά στον Θεόδωρο Παν. Τρουπάκη (εγγονό του γενάρχη Μιχαήλ Παλαιολόγου), επειδή είχε βαπτιστεί από αρματωλούς των Αγράφων. Από τότε οι απόγονοι του Θεόδωρου, εκτός του “Τρουπάκης”, έφεραν και το επώνυμο “Μπουκουβαλέας”. Ένας από τους εγγονούς του τελευταίου, ήταν και ο Παναγιώτης (γεν. το έτος 1783),  πρόσωπο με πολύ σημαντική στρατιωτική δράση κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821.

          Για την οικογενειακή κατάσταση του Παναγιώτη Μπουκουβαλέα Τρουπάκη γνωρίζουμε (από τα διαθέσιμα στοιχεία των στρατιωτικών καταλόγων της Φάλαγγας, όπου κατατάχθηκε επί Όθωνα) ότι στα 1803 είχε παντρευτεί την Αντωνία (Ντονίνα), κόρη του πρώην μπέη της Μάνης Τζανέτμπεη Κουτούφαρη (ή Κουτήφαρη) (1777 – 1779) και ότι μαζί της είχε αποκτήσει αρκετά παιδιά. Υπάρχει μάλιστα και το προικοσύμφωνο για το γάμο τους που χρονολογείται από το 1801. Ο πατέρας του ονομαζόταν Γεώργιος και είχε αδελφό με το όνομα Χριστόδουλος. Είχε κοντινή συγγένεια (ανηψιός) με τον καπετάνιο της Ανδρούβιστας Παναγιώτη Τρουπάκη – Μούρτζινο και με τον γιο του τελευταίου, τον στρατηγό και Υπουργό Διονύσιο Μούρτζινο, με τον οποίο καθ’ όλη την επανάσταση είχε στενότατη συνεργασία και ήταν ο πρωτοκαπετάνιος του. Η συνεργασία τους αυτή αποτυπώνεται καθαρά στις βεβαιώσεις δράσης του αγωνιστή, που  αντλήσαμε από τα αρχεία του Υπουργείου Πολέμου (ΓΑΚ) και παρακάτω δημοσιεύουμε.

          Μυημένος ο αγωνιστής από τον Απρίλιο του 1819 στη Φιλική Εταιρεία από το θείο του Παναγιώτη Μούρτζινο, δεν έλειψε και αυτός από το πατριωτικό προσκλητήριο για την απελευθέρωση της Πατρίδας από τους Τούρκους.

          Κύριοι σταθμοί της δράσης του, εκτός φυσικά της κατάληψης της Καλαμάτας (23 Μαρτίου 1821) όπου παραβρέθηκε και εκείνος ως οπλαρχηγός μαζί με άλλους πολλούς Μανιάτες, υπήρξαν :

-Η μάχη κατά των 1.700 Τούρκων του Φαναρίου (επαρχίας Ολυμπίας),  κοντά στην Καρύταινα, ως επικεφαλής 280 Μανιατών υπό τις οδηγίες του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη (τέλη Μαρτίου 1821).

-Η συμμετοχή του στην εκστρατεία στα Δερβενοχώρια και στη Βοιωτία (Ιούνιος – Ιούλιος 1821), υπό τους Οδυσσέα Ανδρούτσο, Κυριακούλη και Ηλία Μαυρομιχάλη.

-Η συμμετοχή του στην πολιορκία της Τριπολιτσάς μέχρι την άλωση της (Σεπτέμβριος 1821), όπου για δύο μήνες διορίστηκε από όλους τους οπλαρχηγούς της πολιορκίας ως επικεφαλής του κανονιοστασίου.

-Η αποστολή του στην πολιορκία της Πάτρας και (Ιούλιος του 1822) στην εκστρατεία στην Ήπειρο προς βοήθεια των Σουλιωτών (Μούρτο, Φανάρι, Σπλάντζα), όπου συμμετείχαν και άλλοι σημαντικοί Μανιάτες αγωνιστές υπό τον  Κυριακούλη Μαυρομιχάλη.

-Η συμμετοχή του (Αύγουστος 1824), με το βαθμό πλέον του αντιστρατήγου, στην εκστρατεία του στρατοπέδου στο Μεσσηνιακό κόλπο υπό τον στρατηγό Διονύσιο Μούρτζινο, όπως επίσης και αργότερα (Ιούνιος 1826) στη λαμπρή νίκη κατά του Ιμβραήμ πασά στη Βέργα του Αλμυρού.

Η παλιά Καρδαμύλη σε γκραβούρα του 19ου αιώνα στο βάθος οι πύργοι των Τρουπάκηδων

          Η συμβολή του στην Ιερή Επανάσταση, όπως ο ίδιος χαρακτηριστικά την περιγράφει, επιβεβαιώνεται από την παρακάτω αναφορά που ο ίδιος κατέθεσε αρχές Μαρτίου του 1826 προς τη Διοίκηση της Επαναστατημένης Ελλάδας, επισυνάπτοντας μάλιστα και τρεις βεβαιώσεις (αποδεικτικά), των Διονυσίου Μούρτζινου, Κωνσταντίνου Μαυρομιχάλη και Δημητρίου Υψηλάντη

          “Προς το Σεβαστόν Εκτελεστικόν Σώμα

          Είναι γνωστόν προς όλους τους σημαντικούς οπλαρχηγούς της Πελοποννήσου, και αυτής της Ανατολικοδυτικής Ελλάδος, ωσαύτως και προς πολλούς πολιτικούς εντός και εκτός της Σ. Διοικήσεως, ότι απ’ αρχής της Ιεράς ημών επαναστάσεως δεν έλλειψα και εγώ ο υποσημειούμενος του να προσφέρω θύμα της πατρίδος τον εαυτό μου και όσους ηδυνάμην στρατιώτας εις διαφόρους ανάγκας της Γλυκυτάτης ημών Πατρίδος. Ου μόνον κατά την Πελοπόννησον, όπου ο Ιερός ούτος αγών ήτον πλησίον της Πατρίδος μου, αλλά και κατ’ αυτήν την Ανατολικήν Ελλάδα και Δυτικήν, ως εκ των εσωκλείστων αποδεικτικών πληροφορείται τούτο.

          Τας αυτάς δουλεύσεις μου, δύναται το Σεβ. τούτο Σώμα να τας ακούσει και ζώση τη φωνή, παρά μεν των Πελοποννησίων, από τους εκλαμ. Π. Μαυρομιχάλην, Θ. Κολοκοτρώνην, Κανέλλον Δεληγιάννην, αυτόπτων όντων και από πολλούς ωσαύτως οπλαρχηγούς Πελοποννήσιους συναγωνισθέντας μετ’ εμού, παρά δε των ανατολικοδυτικών, από τον Οδυσσέα, από τον Καπετάν Γεώργη αδελφόν της Βασιλικής, Καπετάν Βασίλη Σουλιώτην και άλλους πολλούς (τους οποίους αποσιωπώ), συναγωνισθέντες εις Μούρτο και Φαναράκια, ένθα εσυστήθη τότε το Ελληνικόν στατόπεδον, Αρχηγός του οποίου ήτον ο αείμνηστος Κυριακούλης.

          Όθεν παρακαλείται το Σ. τούτο σώμα δια να διατάξει όπου ανήκει να θεωρηθεί ούτος ο λογαριασμός μου δια να αποζημιωθώ και εγώ. Ο τοσαύτως παθών δια την ελευθερίαν της πατρίδος και δια να προθυμοποιηθώ και του λοιπού να εξακολουθώ τα προς την πατρίδα μας Ιερά χρέη με περισσότερον ζήλον και προθυμίαν. Και μένω με σέβας βαθύτατον.

                                                                Ο ταπεινός πατριώτης

                                                           Παναγιώτης Μπουκουβαλέας”     

          Ακολουθούν τα αποδεικτικά του :

          1)“Ο καπετάν Παναγιώτης Μπουκουβαλέας απ’ αρχής της Ιεράς ημών επαναστάσεως δεν έλλειψε κατά διαταγήν μου του να τρέχη εδώ και εκεί, όπου η ανάγκη της Πατρίδος, οίον κατά πρώτον εις Καρύταινα μετά του Κ. Θεοδώρου Κολοκτρώνη με διακόσιους ογδοήκοντα στρατιώτας ένθα εδούλευσεν ημέρας είκοσι πέντε, δεύτερον δε έτρεξεν πάλιν κατά διαταγήν μου εις την πολιορκίαν Τριπολιτζάς με ογδοήκοντα στρατιώτας, και χρείας τυχούσης, διετάχθη και εστάλη εις Δερβενοχώρια μέχρι Βοιωτίας όπου διέτριψεν μήνας δύο. Επομένως δε επιστρέψας με τους αυτούς στρατιώτας κατά πρόσκλησίν μου εις Τριπολιτσάν εδιωρίσθη παρ’όλων των εκεί οπλαρχηγών φυλακή του εκεί ελληνικού κανονιοστασίου, ένθα εδούλευσεν μήνας δύο μέχρι της πτώσεως της Τριπολιτζάς. Τρίτον εξεστράτευσε κατά της Παλ. Πάτρας με εκατόν είκοσι στρατιώτας, όπου εδούλευσεν έναν μήνα. Ακολούθως δε διαταχθείς παρ’ εμού απέρασεν εις την Δυτικήν Ελλάδα μετά των λοιπών οπλαρχηγών με στρατιώτας τριάκοντα πέντε όπου εδούλευσε ένα μήνα, εις Μούρτο και Φαναράκια ένθα εσυστήθη Ελληνικόν στρατόπεδον. Τέταρτον εξεστράτευσε με εξήκοντα στρατιώτας και κατά του Δράμαλη, όπου ασθενήσας καθ’ οδόν, τους έστειλεν υπό την οδηγίαν του ανηψιού του Καπετάν Δημητράκη Ζερβέα, εδούλευσαν δε ημέρας τριάκοντα πέντε. Διο του δίδεται το παρόν αποδεικτικόν.

Τη α Φεβρουαρίου 1826                                     Ο πατριώτης

Εν Άργει                                                         Διονύσιος Μούρτζινος”   

2)“Δηλοποιώ ότι ο αντιστράτηγος καπετάν Παναγιώτης Μπουκουβαλέας επ’ αρχής του Ιερού Αγώνος, δεν έλειψε δια να ακολουθήσει, όπου η ανάγκη της πατρίδος, προθύμως και πατριωτικώς, πρώτον κατά της Τριπολιτσάς, Ανατολική Ελλάδα, εις το μέρος της Πάτρας, και εις την Δυτική Ελλάδα με τον αδελφόν μου καπετάν Κυριακούλη, και κατά του Δράμαλη, με αρκετούς στρατιώτες μαντινιάροντάς τους εξ ιδίων του και εις ένδειξιν δίδω το παρόν μου δια να του χρησιμεύσει όθεν ανήκει.

Τη 15 Φεβρουαρίου 1826                              Ο πατριώτης

Εν Ναυπλίω                                        Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης”

3)“Ο καπετάν Παναγιώτης Μπουκουβαλέας απ’ αρχής του Ιερού μας Αγώνος εδούλευσε την πατρίδα με ζήλον πάντοτε και πατριωτισμόν όπου και εάν εδιωρίσθη να παρευρεθή. Εδιωρίσθη δε προς τοις άλλοις επί του πρώτου χρόνου της επαναστάσεως επί της πολιορκίας της Τριπολιτσάς φυλακή του Ελληνικού κανονιοστασίου, όπου εστάθη δύο μήνας έως της πτώσεως ταύτης. Και ευρέθη εις διαφόρους άλλας εκστρατείας με ικανούς υπαλλήλους του αγωνιζόμενος φιλοτίμως πάντοτε και γενναίως κατά τα οποία έλαβεν αποδεικτικά παρά των ανωτέρων του. Όθεν του δίδεται και παρ’ εμού το παρόν αποδεικτικόν των καλών και πατριωτικών εκδουλεύσεών του.

Τη 16 Φεβρουαρίου 1826

Εν Ναυπλίω                                                      Δημήτριος Υψηλάντης”    

          Στα επόμενα χρόνια, την περίοδο διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια  (1828 – 1831), ήταν πιστός υποστηρικτής του τελευταίου, όπως επίσης και οι περισσότερες ισχυρές οικογένειες της Έξω Μάνης. Παράλληλα συνέχισε τη στρατιωτική του σταδιοδρομία στο συσταθέν, από τον Κυβερνήτη, Ταξιαρχικό σώμα, με βαθμό πεντακοσιάρχου (ταγματάρχη). Ανέπτυξε επίσης και πολιτική δράση, όντας πληρεξούσιος της επαρχίας Ανδρούβιστας στην Εθνοσυνέλευση Άργους – Ναυπλίου (1831 – 1832).   

          Επί βασιλείας Όθωνα, αρχικά (1836) τον κατέταξαν στην 11η τετραρχία  της Φάλαγγας με βαθμό δεκανέα (ισόβαθμο υπολοχαγού του τακτικού στρατού), ενώ αργότερα (1839) στην 4η τετραρχία της Μάνης, με βαθμό ταγματάρχη. Στην ενεργό υπηρεσία διατηρήθηκε έως το 1843, οπότε και μετατέθηκε στην τάξη των προικοδοτημένων αξιωματικών, λαμβάνοντας πιστωτικό γραμμάτιο αξίας 8.400 δρχ., που θα χρησίμευε για την αγορά εθνικών γαιών. Τιμήθηκε επίσης με το αργυρό αριστείο του Αγώνα, ενώ ήταν και μέλος της εξεταστικής επιτροπής Σπάρτης (1836) που κατέταξε σε στρατιωτικούς βαθμούς τους Μανιάτες, ανάλογα με τη δράση του καθενός στην επανάσταση.  

            Μετά το θάνατο του Διονυσίου Μούρτζινου (1830), ο Παναγιώτης Μπουκουβαλέας ως συγγενής του, μαζί με τους Π. Σωτηρέα και Π. Ντουράκη, ανέλαβε την κηδεμονία του ανήλικου παιδιού του, Γεωργίου Μούρτζινου. Αργότεραμία από τις κόρες του Μπουκουβαλέα (είχε και ένα γιο με το όνομα Ραφαήλ), η Ελένη, παντρεύτηκε τον Γεώργιο, με τον οποίο απέκτησαν μία κόρη, την Αικατερίνη (Κατερινιώ).    

            Στα 1865, όταν πλέον και ο ίδιος ο αγωνιστής είχε πεθάνει (ως χρόνος θανάτου του, αναφέρεται το 1849), οι  απόγονοι του μέσω του γιου του Ραφαήλ υπέβαλαν αίτηση προς την  τότε συσταθείσα επιτροπή, για την αναγνώριση των δικαιωμάτων του ως αγωνιστή του ΄21. Χαρακτηρίστηκε οπλαρχηγός 4ης τάξεως, δηλαδή ταγματάρχης με αριθμό μητρώου 00280.

          Στο φάκελο της αίτησης αυτής υπάρχει και ένα πιστοποιητικό (από το 1836) για τον ίδιο, από τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Εκεί ο Γέρος του Μοριά έγραψε μεταξύ άλλων για τον Παναγιώτη Μπουκουβαλέα – Τρουπάκη : “..έδειξε πάντοτε προθυμίαν, γενναιότητα και αμισθεί .. Είναι ο πρώτος οπού εκινείτο με ενθουσιασμόν υπέρ της Πατρίδος..”.        Και ως τέτοιον, όπως και πολλούς άλλους αγωνιστές, οφείλουμε να θυμόμαστε και να τιμούμε, διακόσια χρόνια μετά.

η ιδιόχειρη υπογραφή του Παναγιώτη Μπουκουβαλέα Τρουπάκη

ΠΗΓΕΣ

-Γ.Α.Κ. (Αρχεία : Υπ. Πολέμου Περιόδου Αγώνος, φακ. 180 και Γραμματείας Στρατιωτικών Περιόδου Όθωνος, Οργανισμός Φάλαγγος, φακ. 560).

-Σταύρου Καπετανάκη, “Βιογραφικό Λεξικό Μανιατών”, σελ. 1078 – 1080,  ιστοσελίδα (www.etlasp.gr) της Εταιρείας Λακωνικών Σπουδών.

-Σταύρου Καπετανάκη, “Αριστεία του 1821 σε Μανιάτες Αγωνιστές”, εκδ. Αδούλωτη Μάνη (2008).

-Δικαίου Βαγιακάκου, “Η Αρδούβιστα – Ανδρούβιστα – Μεγάλη Χώρα της Έξω Μάνης”, Λακωνικαί Σπουδαί, τομ. ΙΓ΄, Αθήνα (1996).

-Σταύρου Καπετανάκη, “Οι Μανιάτες στην Επανάσταση του 1821”, Αθήνα (2015) και “Μανιάτες Αγωνιστές του 1821”, εκδ. Συλλόγου Μανιατών Καλαμάτας (2005).

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑΣ (άρθρο για τα Μοιρολόγια της Μάνης)

Μοιρολό(γ)ια της Μάνης για το έπος του ΄40 και τους ήρωες Κ. ΔΑΒΑΚΗ και Π. ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟ
Γριές και νέες άπασες προστρέχουν στο κλάμα πριν την κηδεία (πηγή MAnivoice)

Προσφάτως δημοσιεύτηκε άρθρο σε ξένα και ελληνικά μέσα καθώς και σε πλήθος μέσων κοινωνικής δικτύωσης που περιγράφουν τα μοιρολόγια της Μάνης με διαστρεβλωμένο και αλλοιωμένο τρόπο. Το άρθρο αυτό αναδημοσιεύτηκε και πήρε εκτεταμένες διαστάσεις. Για τον λόγο αυτό κρίνεται σκόπιμο να δημοσιεύσουμε Επιστολή Διαμαρτυρίας που συντάχθηκε από κάποιους Λάκωνες μελετητές προκειμένου να αποκατασταθεί η αλήθεια. Η επιστολή εστάλη σε διάφορα ΜΜΕ εδώ δημοσεύουμε αυτή που είχε αποδέκτη το «Βήμα».

Αξιότιμοι κ. συντάκτες της εφημερίδας

«ΤΟ ΒΗΜΑ»

Σε πρόσφατο άρθρο της εφημερίδας σας στις 18-11-2020, με τίτλο «Εκεί που το γυναικείο μοιρολόι είναι επάγγελμα» (Σάρα Χουτσάλ, επιμέλεια Δ. Κυρανούδη) και με επίκληση σε αυτό κυρίως φωτογραφικού υλικού και απόψεων για το θέμα της φωτογράφου κ. Ιωάννας Σακελλαράκη, περιέχονται – κατά την άποψη μας – εσφαλμένες πληροφορίες και ανακρίβειες.

Πιο συγκεκριμένα και μεταξύ άλλων, γίνεται αναφορά στο άρθρο σας,  ότι τάχα στη Μάνη οι θρηνούσες γυναίκες πληρώνονταν και ότι παρίσταντο με αυτό το σκοπό στις κηδείες, ακόμα και άγνωστων σε αυτές προσώπων. Μάλιστα,αναφέρεται στο άρθρο σας ο υποτιμητικός για την περίσταση όρος  «επάγγελμα».

Κατόπιν αυτών και προς αποκατάσταση της πραγματικότητας, θα θέλαμε να σας επισημάνουμε συνοπτικά τα εξής :

-Το μανιάτικο μοιρολόι ήταν αποτέλεσμα οικογενειακού πόνου και όχι κάποιας θρηνητικής επαγγελματικής (επί πληρωμή) υπηρεσίας, όπως εσφαλμένα και χωρίς τεκμηρίωση συνάγεται από το άρθρο σας.

-Για τους παλαιούς Μανιάτες το μοιρολόι ήταν ιερό καθήκον και όχι μεροκάματο.

-Αποτελεί σίγουρα απώλεια και μας προκαλεί λύπη, που παλαιοί Μανιάτες ακαδημαϊκοί, έχοντες ασχοληθεί με το μοιρολόι (Δ. Βαγιακάκος, Α Κουτσιλιέρης, Σ. Κουγέαςκ.ά), δεν είναι πια στην ζωή, με αποτέλεσμα ο καθένας να γράφει ότι επιθυμεί για το θέμα αυτό αβίαστα και χωρίς επιστημονική ή απλή κριτική. Ωστόσο υπάρχουν άλλοι σύγχρονοι μας, με σημαντικότατες μελέτες και συλλογές για το θέμα, όπως ο Κ. Κάσσης, ο Δ. Κατσουλάκος και ο Ε. Αλεξάκης, στους οποίους θα μπορούσατε να ανατρέξετε προτού ασχοληθείτε με το Μανιάτικο μοιρολόι.

-Προς επίρρωση των προαναφερθέντων σας παραθέτουμε ενδεικτική βιβλιογραφία:

  1. Αλεξάκης Ε. «τα γένη και οι οικογένειες στην παραδοσιακή κοινωνία της Μάνης», Αθήνα 1980
  2. Καλλιδώνη Πάνου. «Μανιάτικα Μοιρολόγια, ο θρύλος της Μάνης», Πειραιάς 1972
  3. Πασαγιάννη Κ. «Μανιάτικα Μοιρολόγια και τραγούδια», Αθήνα 1928
  4. Βαγιακάκου Δ. «Μέσα Μάνη: Ο τόπος, οι βυζαντινοί ναοί, οι πύργοι και το μοιρολόι», Παρνασσός , τεύχος .Θ, No.4, 1967, σελίδες 568-586
  5. Κουγέα Σ. «Τραγούδια του Κάτω κόσμου, Μοιρολόγια της Μεσσηνιακής Μάνης», συλλογή ετών 1901 – 1904, Αθήνα 2000
  6. Κάσση Κ. «Μοιρολόγια της Μέσα Μάνης», Αθήνα 1979
  7. Κατσουλάκου Δ «Η νότια κοίλη Λακεδαίμων και τα μοιρολόγια της», εκδόσεις Πατάκη Αθήνα 2002
  8. Κουτσιλιέρη Α. «Μανιάτικα Μελετήματα, ιστορικά – λαογραφικά – γλωσσικά», εκδόσεις Ιδιωτική, Αθήνα 1979

Ωστόσο πέραν των παραπάνω αναγνωρισμένων στο θέμα ακαδημαϊκών ο απλός κόσμος της Μάνης γνωρίζει επαρκώς την προφορική και την λαϊκή μας παράδοση.

Παρακαλούμε λοιπόν να δημοσιεύσετε αυτήν την σύντομη παρέμβαση μας επί του άρθρου σας, (άρθρου) που πιστεύουμε ότι χρήζει διόρθωσης.

(Σημείωση : Λόγω της εκτεταμένης ήδη αναπαραγωγής του άρθρου σας σε πολλά μέσα μεγάλης αναγνωσιμότητας, κρίναμε και εμείς σκόπιμο να δημοσιοποιήσουμε παράλληλα και ευρύτερα την παρούσα παρέμβαση μας για την καλύτερη ενημέρωση του κοινού).

Με εκτίμηση,

Γιάννης Μιχαλακάκος καθηγητής Οικιακής Οικονομίας Mcs Cultural Management

Νικόλαος Καλκάνης δικηγόρος

Γεώργιος Μουσούλης φιλόλογος

Δημήτρης Μαριόλης δικηγόρος – εθνολόγος ιστορικός

Γεώργιος Δημακόγιαννης εκδότης